نقد فیلم

2011-05-12T07:43:00.000-07:00

اصغر فرهادي (1389) جدايي نادر از سيمين

خلاصه داستان فيلم

سيمين تصميم دارد از كشور مهاجرت كند.

او براي واداشتن نادر به همراهي،

از دادگاه درخواست طلاق كرده است.

نادر كه حاضر نيست

پدر پير و از كارافتاده‌اش را تنها بگذارد،

حاضر است سيمين را طلاق بدهد.

در فاصله قهر مصلحتي سيمين از خانه

نادر براي نگهداري پدرش پرستار استخدام مي‌كند...

* * *

يك ـ چرا جدايي نادر از سيمين «فيلم» خوبي نيست؟

«جدايي نادر از سيمين» برغم همه ويژگي‌هاي مثبتي كه دارد

ـ از محتواي قابل تامل و بحث‌برانگيزش گرفته تا

ضرب‌آهنگ نفس‌گير و در عين حال كنترل‌شده آن،

از فيلم‌نامه‌اش گرفته تا انتخاب بازيگر و بازي‌ها، و

از فيلمبرداري گرفته تا تدوين، و

در نهايت كارگرداني عالي ـ

«فيلم» خوبي نيست!

«فيلم» خوبي نيست چرا كه از سويي،

از چگالي «تنوع احساسي» پاييني برخوردار است.

و از سوي ديگر فاقد بالانس احساسي و

در موازنه احساسي منفي است.

بدين ترتيب، نه تنها «لذتبخش» نيست كه

بسيار هم «آزاردهنده» است!

[مضمون اثر مي‌تواند تلخ و سياه باشد اما

در عين حال، خود اثر لذتبخش هم باشد.

به عبارت ديگر، لزومي ندارد براي نشان دادن كسالت،

اثري كسالت‌بار ساخت.]

منظورم از چگالي «تنوع احساسي»

تنوع احساسات موجود در كل و در هر لحظه اثر است.

يعني ميزاني كه در آن واحد، احساسات مختلف و متنوع ـ به ويژه

احساسات مخالف ـ در مخاطب برانگيخته مي‌شود.

به نظرم اثري هنري‌تر و در نتيجه ارزشمندتر و

در نهايت ماندگارتر و البته لذتبخش‌تر است كه

به لحاظ چگالي «تنوع احساسي» غني‌تر باشد.

منظورم از بالانس يا موازنه احساسي هم

اين است كه اثر به لحاظ حس‌آميزي

در تعادل باشد.

يعني ميان احساسات متناقضي چون غم و شادي

يا اميدواري و نوميدي،

و پرخاشگري و مهرورزي،

تعادلي نسبي برقرار باشد.

به قسمي كه مشكل بتوان به لحاظ احساسي

مشخص كرد كه كدام حس غلبه دارد.

هر چقدر اين تصميم‌گيري دشوارتر باشد،

به نظرم اثر به لحاظ احساسي متعادل‌تر و

به لحاظ هنري، هنري‌تر و

در نتيجه ارزشمندتر و

در نهايت ماندگارتر است.

در آخر آنچه كه در «جدايي نادر از سيمين» موج مي‌زند،

خشونت، تندي و عصبيتي است كه

با تلخي پيري و از كار افتادگي و در نهايت مرگ پدر،

بيكاري،

بي‌پولي،

طلاق،

مرگ فرزند،

قتل(؟)،

جنگ و دعوا،

داد و فرياد،

خشم و غضب،

پليس و دادگاه و زندان،

تهمت،

دروغ،

تهديد و ارعاب،

اشك و آه،

ترس و لرز،

ياس و استيصال،

بر تماشاگر آوار مي‌شود،

به شكلي خفقان‌آور بر او فشار مي‌آورد، و

او را نوميد و از زندگي بيزار مي‌سازد.

در واقع، موازنه احساسي كه

بطور معمول در آثار سينمايي ميان خشونت و

مهرورزي (و اغلب به سادگي، سكس)

برقرار مي‌شود و بدين ترتيب،

آزاردهندگي اعمال خشونت و صحنه‌هاي خشن را كاهش مي‌دهند و

تماشاي اثر را براي مخاطب نه تنها تحمل‌پذير كه

تجربه‌اي مطبوع و لذتبخش مي‌سازند،

در اين فيلم وجود ندارد.

چه بسا اگر فرهادي گوشه‌هايي از

روابط عاشقانه زوج‌هاي داستان را

نيز به تصوير مي‌كشيد،

نه تنها با ايجاد كنتراست،

خشونت جاري در روابط آدم‌هاي داستان

هر چه بيشتر به چشم مي‌آمد، بلكه

تجربه تماشاي فيلم براي تماشاگر

از تجربه‌اي آزارنده به

تجربه‌اي لذتبخش بدل مي‌شد.

دو ـ در مذمت خلقيات ما ايرانيان

ما ايراني‌ها مردماني هستيم

پنهان‌كار، سهل‌انگار، اهل لاپوشاني و در نهايت دروغ‌گو.

اين چيزي است كه

از فيلم برمي‌آيد.

اگر چه همه واقعيت نيست،

ولي پربي‌راه هم نيست.

در واقع،

داستان فيلم مبتني بر واقعيت‌هاي زندگي ما ايرانيان است:

- جان‌مايه روابط اجتماعي ما ايرانيان ترس است (مونتسكيو).

- ناموازنه قدرت در ايران هميشه به غايت قطبي است. به اين معني كه

يك نفر در راس، از قدرت بي‌حد و حصر برخوردار است، و

ديگران در بدنه از هيچ قدرتي برخوردار نيستند!

- خداي ما داراي قدرتي بي‌چون و چرا و بي‌حد و حصر است.

- خداي ما نسبت به قدرتش غيرمسئول است (پاسخگو نيست). و

از اين رو

- خداباوري ما ايرانيان هم از سر ترس است.

با اين همه

- خدا مسئول همه چيز است (مسئوليت همه چيز با خداست). و

بدين ترتيب، ما ايراني‌ها مسئوليت همه چيز را به گردن او مي‌اندازيم و

از خود سلب مي‌كنيم.

پس حال كه

- قدرت در راس غيرمسئول (غيرپاسخ‌گو) است.

اگر در قدرت باشيم

- مردماني مسئوليت‌ناپذير(غيرمسئول)يم. و

اگر بيرون از قدرت باشيم

- مردماني ترسوييم.

و در هر دو حال،

- مردماني سهل‌انگاريم.

[- سهل‌انگاري كنشي غيرمسئولانه است.]

[- كنش سهل‌انگارانه معمولا خسارت‌بار است.]

[- دروغ‌گويي ساده‌ترين روش براي

فرار از مسئوليت خسارت ناشي از

كنش سهل‌انگارانه است.]

و بنابراين،

- مردماني دروغ‌گوييم.

اينها شمه‌اي از ويژگي‌هاي جامعه پيشامدرن ماست.

جامعه‌اي كه هنوز در آن قدرت تحديد نشده ـ بيش از

يك قرن از انقلاب مشروطه مي‌گذرد، ولي هنوز

قدرت مشروطه دور از دسترس به نظر مي‌رسد ـ

فرديت و فردگرايي در آن جايي ندارد ـ كماكان،

توده‌اي از رعايا كه «ديگري» برايشان دشمني خوني، و

«خود» موجودي مثالي و در بهترين حالت،

عبد عبيد هيچ و پوچ متافيزيك قدرقدرت ـ و

عقلانيت از سر حد چرتكه انداختن منافع فردي فراتر نمي‌رود.

...

«راضيه مي‌داند شوهرش با كار كردن او مخالفت خواهد كرد،

بنابراين، اين موضوع را از وي مخفي مي‌كند.»

راضيه نمي‌تواند ميزان خشم شوهرش را

نسبت به نافرماني خود پيش‌بيني كند و يا

آن را بسيار ويرانگر پيش‌بيني مي‌كند،

بنابراين، از او مي‌ترسد (يا دائما در هراس است).

در نتيجه به جاي مطرح ساختن تصميم خود با شوهرش،

تصميم مي‌گيرد در خفا (بدون اطلاع شوهرش) كار كند.

[جالب آنكه

- راضيه متدين است. و

بنا بر آموزه‌هاي ديني

- خروج از منزل بدون آگاهي و اجازه شوهر مجاز نيست.

بنابراين،

- راضيه گناه‌كار است. و مي‌توان نتيجه گرفت

- راضيه متدين نيست(؟).]

«راضيه حامله است.»

حاملگي راضيه را چه چيز بايد ناميد؟

با داشتن يك بچه مدرسه‌رو، در حالي كه

شوهر بي‌كار و بي‌پول است و

در حدفاصل وعده‌هاي زندان

زن و فرزند را مي‌بيند، آيا مي‌توان

حاملگي راضيه را چيزي جز

كنشي سهل‌انگاري و

غيرمسئولانه و

حتي كودك‌آزاري(؟) دانست كه

لابد مسئوليتش را در نهايت خدا

ـ خداي غيرمسئول مسئوليت‌پذير! ـ

بايد برعهده بگيرد؟ چرا كه

ما ايراني‌ها معتقديم

هر آنكس كه دندان دهد،

نان دهد!

«راضيه، نادر را از حاملگي خود آگاه نمي‌سازد.»

راضيه به اين كار و درآمد آن نياز دارد، ولي

مي‌داند اگر نادر (صاحب كار او) بداند او حامله است،

مسئوليت سنگين اين كار سخت و براي او زيان‌بار را

به او نخواهد سپرد. بنابراين،

خطر كرده (توجه داريد كه

ريسك نمي‌كند، خطر مي‌كند) و

بدون در نظر گرفتن نتايج خسارت‌بار اين پنهان‌كاري،

حاملگي خود را از نادر مخفي مي‌كند.

«نادر تظاهر مي‌كند از حاملگي راضيه خبر ندارد.»

نادر به اين پرستار نياز دارد، ولي

از آنجا كه مي‌داند اگر زن حامله باشد،

به سادگي از پس اين مسئوليت برنمي‌آيد (و يا

اگر هم برآيد ممكن است برايش زيان‌بار باشد)،

و اين آگاهي براي او مسئوليت‌آور است، به قسمي كه

بايد از استخدام او چشم‌پوشي كند، و

پيدا كردن پرستار ديگري هم

به اين سرعت و سهولت برايش ميسر نيست،

بنابراين، ترجيح مي‌دهد سهل‌انگارانه

حاملگي راضيه را نشنيده بگيرد.

فاجعه زماني اتفاق مي‌افتد كه

او بدون در نظر گرفتن حاملگي راضيه

طي رفتاري احساساتي از سر خشم و

در نتيجه كاملا غيرمسئولانه

با او درگير شده، او را هل مي‌دهد. و

براي فرار از مسئوليت خسارت به بار آمده

در اثر كنش غيرمسئولانه خود،

از روي ترس، دروغ مي‌گويد.

...

اين واقعيت‌ها (واقعيت‌هاي داستاني و در عين حال،

واقعيت‌هاي زندگي اجتماعي ما ايراني‌ها) را

مي‌توان به همين ترتيب برشمرد و

جز به جز تحليل كرد.

سه ـ فراروي از داستان

زن غالبا نماد زايش و زايندگي،

حركت و پويايي، و فردا و آينده است.

در اينجا سيمين، مادري است كه

تصميم به رفتن دارد (رفتن به غرب كه

نماد نوآوري، توليد، وفور، و

در يك كلمه نماد دنياي مدرن است). و

مهمترين بهانه‌اش هم تامين آتيه دختر نوجوانش است.

به علاوه، سيمين و دخترش ترمه، هر دو مشغول تعليم و تعلم ند.

يعني كه در حال رشدند و رو به تعالي دارند.

[راضيه (ديگر شخصيت اصلي زن فيلم) نيز حامله است، ولي

يك حاملگي بي‌سرانجام (بدفرجام) كه

گويا در اين منجلاب سرنوشتي به جز مرگ و نابودي ندارد.

با اين همه، اين او است كه

ابتكار عمل را به دست مي‌گيرد، و

به جاي نظاره‌گري، حركت مي‌كند و دست به عمل مي‌زند.]

در مقابل، نادر، آشكارا نماد بي‌عملي و گرايش به

گذشته‌اي رو به نابودي و اضمحلال است.

بهانه او براي بي‌عملي‌اش، نگهداري از

پدري پير، از كارافتاده، فاقد قدرت تميز و صامت است كه

خودش را خراب كرده و بوي گندش بلند شده.

با اين همه، اگر چه كه

فرهادي مسئوليت گرفتن تصميم‌ها را بر دوش زنان فيلم گذاشته، اما

بدين ترتيب، از ارزش و اهميت مضموني تصميم آنان كاسته است.

چرا كه معاني ضمني زن و زنانگي،

با امور بي‌اهميت و يا كم‌اهميت گره خورده، و

قرار دادن زنان در جايگاه تصميم‌گيري،

اگر چه به ظاهر براي آنان جايگاهي محوري مي‌آفريند، ولي

در باطن، از آن موضوع و آن تصميم اهميت‌زدايي مي‌كند.

به عبارت ديگر

فرهادي، با انتخاب سيمين (و نه نادر) به عنوان كسي كه

تصميم به متاركه و مهاجرت گرفته،

هم طلاق را و هم مهاجرت به غرب را زير سوال مي‌برد، و

هم تصميم آنان را براي متركه و مهاجرت!

ديگر مضموني كه فرهادي در فيلم بر روي آن

به شكلي معيوب، خيلي تصنعي، رو و آشكار، و

در نتيجه بطور ناچسبي پافشاري مي‌كند،

تضاد طبقاتي دو زوج است.

مضموني كه به سبب ضعف اجرا

در حد و اندازه خود نيز ارزش اشاره ندارد.

چهار ـ اشاره‌اي فرامتني

شايد بايد به فرهادي حق داد كه

هر فيلمش نسبت به فيلم قبل،

سياه‌تر، خفقان‌آورتر، و خشن‌تر باشد، و

بي‌پرده و دلير شعار دهد، و

نوميدانه به ايستادگي فرابخواند.

آيا در جامعه بدين پايه فاسد،

اين اندازه منحط، و

اينچنين پرشتاب در سراشيب قهقرا،

مي‌توان ديگرگونه بود؟

* * *

مطلب دكتر جوادي يگانه درباره فيلم

2010-08-08T06:49:00.000-07:00

The Experiment (2001) Oliver Hirschbiegel
خلاصه داستان فیلم
بر اساس آزمایش «تجربه زندان استنفورد» (1971) که
در آن بیست نفر مرد داوطلب می شوند که
به مدت دو هفته نقش زندانی یا زندانبان را بازی کنند؛ البته
بسته به اینکه بطور تصادفی در کدام گروه قرار بگیرند.
زندانی ها باید از دستورات پیروی کنند و
اعمال خشونت فیزيکی علیه زندانی ها ممنوع است.
داوطلبان طبق قرارداد می توانند هر زمان که اعلام انصراف کنند،
از آزمایشگاه (زندان) خارج شوند ولی فقط در صورتی که
تا پایان مدت قرارداد (دو هفته) ادامه دهند،
4000 مارک دستمزد دریافت می کنند.
آزمایش به خوبی پیش می رود ولی
به مرور از کنترل خارج می شود و...

* * *

The Wave (2008) Dennis Gansel
خلاصه داستان فیلم
بر اساس تجربه واقعی «موج سوم» (1967) که
در آن یک معلم «تاریخ معاصر» برای نشان دادن اینکه
دیکتاتوری (فاشیزم) چگونه شکل می گیرد یا
در آلمان نازی چگونه شکل گرفت،
در کلاس جنبشی به نام «موج» راه می اندازد.
دانش آموزان کم کم با جنبش همراه می شوند و
چیزی نمی گذرد که از کنترل خارج می شود و ...

* * *

حسب تصادف این دو فیلم را به همین ترتیب،
طی بیست و چهار ساعت دیدم!
اولي را کریستوفر دوست لهستانی، و
دومي را رگيس دوست كوبايي مان
از بچه هاي پايه در سینماکلاب،
پیشنهاد داده بودند که
اولی را در جمع بچه ها ديدم و
کلی هم راجع به آن حرف زدیم، ولی
دومی را در خانه دیدم.

بايد پذيرفت مخالفت با دیکتاتوری و یا فاشیسم،
تنها در مقام حرف و به زبان آسان است!

«موج» از آنجا آغاز مي شود كه
معلم از كلاس مي پرسد: كيا فكر مي كنن
فاشيسم، در جامعه امروز ما هم امكان ظهور دارد؟ و
جالب اينكه هيچ كس حتي فكرش را هم نمي كند!

و این دو تجربه تلخ به خوبی نشان می دهند که
آدم ها چگونه به سرعت و سهولت،
عقل را تعطیل می کنند و یا
از عقل ابزاری می سازند برای
توجیه غیرانسانی ترین کارها.

جایی می خواندم در بحبوحه دادگاه محاکمه جنایتکاران نازی در نورنبرگ،
بنا بر دفاعیه یکی از متهمان که
گفته بود «من به عنوان یک سرباز فقط دستورات را اجرا می کردم»،
این بحث درگرفته که
آیا این توجیه می تواند نافی مسئولیت فرد باشد؟

ممکن است فكر کنیم این مسئولیت،
از بار حقوقی ـ قانونی چندانی برخوردار نیست، و
بسیار فراتر و به مراتب مهمتر از آن،
مسئولیتی اخلاقی است؛ که
بدون شك عقيده صحيحي است. ولي
با جدی تر شدن بحث حقوق بشر و
پذیرش آن به عنوان حقوق طبیعی، و از سوی دیگر
به راه افتادن دادگاه های متهمان جنایت علیه بشریت،
بار حقوقی ـ قانونی ـ جزایی این مسئولیت هم افزایش یافته است.

با اين همه، دادگاه هایی همچون
دادگاه محاکمه جنایتکاران نازی، یا
دادگاه محاکمه صرب های جنایتکار در جنگ بالکان، یا
دادگاه محاکمه خمرهای سرخ جنایتکار در کامبوج، یا
دادگاه محاکمه نیروهای جنایتکار رژیم بعث عراق، یا ...
بنا نیست مردم را از آخر و عاقبت جنایت علیه بشریت بترسانند!
بلكه بايد وجدان ما را هوشیار و بیدار سازد که
چگونه ممکن است ملتی بزرگ، باشکوه، و به شدت انسان،
بی آنکه بداند، مسخ شود، سقوط کند و به نهایت پستی تن دهد.

برای آن است که در درجه نخست،
مسئولیت اخلاقی خود را به عنوان یک انسان
همواره و تحت هر شرایط، باید به خاطر داشته باشیم و
آگاهانه از هر توجیهی که
ممکن است آن را تحت الشعاع قرار دهد،
بیم ناک و در هراس باشیم.

باید ملکه ذهن مان باشد که
جان آدمی شریف است.
حالا از هر نژادي، قوم و يا قبيله اي كه باشد يا
بر هر ايده و عقيده و مرامي كه باشد، باشد!

* * *

اما چند نكته درباره ساختار سينمايي اثر
يك.
فيلمنامه «آزمايش» دچار گسيختگي است و
در پيش بردن خط اصلي داستان به موازات
داستان جانبي روابط عاطفي شخصيت اصلي و دختر، و
به سرانجام رساندن داستان فرعي سفارش تهيه گزارش،
موفق عمل نمي كند.
هر چند مي توان هدف از داستان جانبي موازي را دريافت كه
بنا بوده از فشار رواني مخاطب قدري بكاهد و
به اصطلاح كمي فضا را تلطيف كند، ولي
از آنجا كه از سويي
پيوند مستحكمي با داستان اصلي پيدا نمي كند، و
از سوي ديگر، به خودي خود هم
از منطق داستاني قابل قبولي برخوردار نيست،
در برآوردن منظور فيلنامه نويس ناكام مي ماند.
داستان جانبي سفارش گزارش هم
تا اواسط فيلم و
از طريق عينك شخصيت اصلي دنبال مي شود ولي
در يك سوم انتهايي فيلم،
به دست فراموشي سپرده مي شود!

فيلمنامه «موج» منسجم تر است و
در پرداخت داستان اصلي و
داستان هاي فرعي خود
بدون مشكل پيش مي رود.

دو.
كارگرداني، تدوين، بازي ها، فيلمبرداري،
موسيقي، طراحي صحنه، دكور، و لباس،
در هر دو فيلم در حد متوسط و قابل قبولي است.
هر چند به نظر من
بار اصلي هر دو فيلم را
داستان آنها بر دوش مي كشد!

سه.
نكته جالب مشترك در هر دو فيلم اينكه
داستان هاي واقعي هر دو در خارج از آلمان (در امريكا)
رخ داده است، ولي
داستان هر دو فيلم در آلمان مي گذرد، و
هر دو فيلم هم توسط كارگردان ها و عوامل آلماني و
در آلمان ساخته شده اند!

...

بدين ترتيب، مي توان دريافت كه
هر دو فيلم از بار آموزشي بسيار بالايي برخوردار است!
بنابراين، اگر مي خواهيد براي بحث در موضوعاتي چون
روانشناسي نقش هاي اجتماعي،
روانشناسي اعمال قدرت يا خشونت،
فشار گروه يا روانشناسي اقليت،
جنبش هاي اجتماعي (به ويژه جنبش هاي راديكال)،
جامعه شناسي و روانشناسي پيدايي، پذيرش، گسترش، و
پيامدهاي فاشيسم و يا ديكتاتوري،
پيامدهاي فاجعه بار دستكاري غيرمسئولانه يا
به اصطلاح مهندسي اجتماعي ـ فرهنگي جامعه،
اخلاق فردي و اجتماعي، و مسئوليت اخلاقي،
حقوق طبيعي و طبيعي بودن حقوق بشر،
محدوديت هاي انساني ـ اخلاقي پژوهش ها و
مطالعات رفتاري ـ اجتماعي،
پتانسيل هاي روش هاي كارگاهي ـ آزمايشي ـ آزمايشگاهي در
آموزش علوم انساني و اجتماعي،
پويايي گروه، و
قابليت هاي گروه براي اجراي سياست هاي اجتماعي ـ فرهنگي، و
در عين حال، براي مقابله اقليت در برابر
سياست ها، برنامه ها، و تصميم هاي غيرانساني اكثريت،
از فيلم سينمايي استفاده كنيد،
اين دو فيلم انتخاب هاي بسيار مناسبي خواهند بود.

اما در غير اين صورت، توصيه مي كنم
بعد از ظهر روز تعطيل خود را
با تماشاي هيچيك از اين دو فيلم تلخ و ناگوار نكنيد كه
فشار بسيار بالايي (بخصوص «آزمايش» ) به مخاطب تحميل مي كنند!

2009-11-15T04:00:00.000-08:00

كتاب قانون (1386) مازيار ميري
خلاصه داستان فيلم
حكايت زن لبناني تازه مسلماني است در ايران ـ تهران امروز كه
از سلوك اجتماعي خلاف شرع مردم به تنگ آمده به كشورش بازمي‌گردد اما ...
* * *
كتاب قانون (همچون قطعه ناتمام) فيلم خوبي نيست و
برغم مضمون محوري بسيار مهم و جالبي كه
دست‌مايه فيلمنامه قرار داده است (باز هم همچون قطعه ناتمام)، ولي
در مقام اجرا، متاسفانه كمتر حرفي براي گفتن دارد (باز هم همچون قطعه ناتمام!).
به گونه‌اي كه انگار ميري مقهور دو چيز شده است:
لهجه «خارجي» فرانسه ـ فارسي، و
«خارج» (شامل آب و رنگ خيابان‌ها، مغازه‌ها، رستوران‌ها، و
قد و بالا و بروروي زنان كه
در فقدان حجاب براي مردان نديد بديد و هيز ايراني،
وسوسه‌انگيز و غيرقابل مقاومت مي‌نمايد). به علاوه،
چندتايي هم جوك دست چندم كه انگار تازه شنيده و
در نهايت ناشيانه‌گي و بي‌ذوقي در فيلم واگويه مي‌كند.

همان داستان عشق ايراني‌جماعت به توالت ايراني و آفتابه و
مشكل هستي‌شناسانه‌اي كه با توالت فرنگي دارند؛ و
مشكل رودروايستي اعضاي هيات‌هاي دولتي ايران با يكديگر، و
به ويژه با مقام بالاتر در سفر (خاصه در سفرهاي خارج از كشور)؛ و
جلسات بيهوده هيات‌هاي ايراني با طرف‌هاي خارجي و
هدايايي كه از جيب ملت، بذل و بخشش مي‌شود؛ و
داستان سردرگمي نوآموزان با معاني گوناگون و
صريح و ضمني واژه‌هاي زبان تازه؛ و الخ.

البته به نظرم مشكل از دو خط داستاني رويه ظاهري فيلم نيست.
چرا كه «رياكاري و دو دوزه‌بازي مسلمانان ايراني» و يا
«عشق و ازدواج و جدال عروس و مادرشوهر و نازايي و آوردن هوو»،
به تنهايي و يا هر دو با هم، هر قدر هم پيش پاافتاده و كليشه‌اي،
باز هم به خودي خود ايرادي ندارد (البته به شرط اجرا قابل قبول).

مشكل در برخورد سطحي و شتاب‌زده از سويي، و
پرداخت غيرهنرمندانه اين مضامين، از سوي ديگر است كه
كتاب قانون را با مثلا اخراجي‌ها قابل مقايسه ساخته (اگر به مسعود ده‌نمكي برنخورد).
و حال آنكه ميري مضمون محوري عالي فيلنامه را كه
تقريبا با ظرافت مطرح مي‌كند،
بدون نشانه‌گذاري مناسب در طول فيلم،
بي‌نتيجه رها مي‌سازد.
در همان شروع داستان، ژوليت
از رحمان درباره معناي «رندي» مي‌پرسد،
ولي متاسفانه اين‌طور القا مي‌شود كه
حكما همان «حقه‌بازي» كه از زبان رحمان مي‌پرد،
يعني همه دو رويي‌ها، دو دوزه‌بازي‌ها، مماشات‌ها و بي‌قيدي‌هايي كه
در مسلمانان ايراني نشان داده مي‌شود، را بايد به حساب «رندي» آنان گذاشت!
در حالي كه آشكار است گوهر «رندي» پيش از هر چيز،
جز اخلاقي بودن و مهمتر از آن، انسان بودن نيست و
از اين رو همواره مفاهيمي چون
عياري و مروت و مردانگي را به ذهن متبادر مي‌كند.
بنابراين، هيچ رقم نمي‌توان ربط آن را با
نوع برخورد غيرانساني آدم‌هاي داستان با ژوليت دريافت (مگر اينكه
به ياري آگاهي زمينه‌اي خود بگوييم رندي خلاف آن است!).

بدين ترتيب، مايلم ديگربار (و البته به شيوه‌اي ديگرگون!) به
تصويري اشاره كنم كه مازيار ميري از «خارج» ارائه مي‌كند.
خارجي كه اگر چه به اندازه دوبي براي ما ايراني‌ها آشنا و
در عين حال منشا بسياري از مناقشات است، ولي
برخلاف دوبي سرشار از خريد و خوش‌گذراني،
با مبارزه و خاك و خون همراه است.

در هر حال، ميري در كتاب قانون،
تصوير تازه و در عين حال، واقع‌بينانه‌تري از لبنان
براي ما ايراني‌ها مي‌آفريند.
يعني كشوري تقسيم شده ميان نواحي عمدتا شمالي مسيحي‌نشين و
نواحي عمدتا جنوبي شيعه‌نشين كه
سهم اولي بيشتر رفاه و خوش‌گذراني است و
سهم دومي بيشتر بدبختي و جنگ!

ولي خوانش ديگرگون من ـ برغم نداشتن شواهد و
قرائن كافي ـ نه از بابت ناعادلانه بودن اين دو گونه زندگي
در يك كشور واحد (كه ما هم كمابيش وضعيت مشابهي را
تجربه كرده‌ايم و مي‌كنيم) كه در آن است كه
در لبنان ميري، آن مبارز شيعه به واسطه جانفشاني كه
كرده است (و مي‌كند) تو سر مسيحي عافيت‌نشين نمي‌زند (اگر چه كه
برعكس آن را بسيار نقل كرده‌اند!).

در نتيجه به نظر من گوهر «رندي» مورد نظر ژوليت،
از قضا در همين ويژگي نهفته است.
يعني در جوانمردي و مدارا و تساهل و تسامحي كه
اين آدم‌هاي به لحاظ عقيدتي متفاوت،
در حق يكديگر روا مي‌دارند و نه در
روابط چندش‌آور مردمان دغل‌باز يك شكل و بي‌هويتي كه
جز نام رحمان،
بويي از رحمانيت نبرده‌اند. ‌
...

2009-10-31T08:31:00.000-07:00

Les triplettes de Belleville (2003) Sylvain Chomet
خلاصه داستان (انيميشن)
مادربزرگ تمام زندگي‌اش را وقف نوه‌اش مي‌كند كه
عاشق ركاب‌زني است. پسر در تور دو فرانس شركت مي‌كند ولي ...
* * *
وقتي آپ را ديدم نمي‌دانم چرا بلافاصله ياد اين انيميشن زيبا افتادم!
شايد به اين واسطه كه در هر دو آرمان و آرمان‌خواهي و
عمري پاي آرمان گذاشتن موتيف اصلي است.
به علاوه، هر دو را شايد بتوان مرثيه‌اي بر سرشت سوزناك و
سيزيف‌وار زندگي انسان دانست؛ در آپ با به نقد كشيدن
غرق شدن در روزمره‌گي و روزمرگي زندگي و
ستايش زندگي تا دم آخر و گراميداشت آن، با تعقيب آرزوها تا آخرين نفس، و
در اين فيلم (سه قلوهاي بلويل) با به تصوير كشيدن اراده لايزال مادربزرگ سالخورده و
ركاب‌زني خستگي‌ناپذير و بي‌پايان پسر!

اگر چه قبول دارم كه خوش‌بيني آپ (وجه اشتراك غالب آثار امريكايي) با
بدبيني، نيهيليزم و پوچ‌انگاري (وجه مشترك بيشتر آثار اروپايي) كه
از سر و روي (نقاشي و داستان) سه قلوهاي بلويل مي‌بارد، قابل مقايسه نباشد!
فكرش را كه مي‌كنم مي‌بينم نه! مقايسه خوبي نيست (چكار كنم تداعي شد)!
شخصيت‌هاي در اينجا كاريكاتوري نقاشي شده‌اند با
رنگ و رويي گرد و غبار گرفته و تيره و به غايت غم‌بار.
مادربزرگ دچار نقص عضو (يك پايش از پاي ديگر كوتاه‌تر است و
يك عينك ته استكاني بر چشم دارد) و همواره پير است!
در چشمان پسر از همان كودكي غمي موج مي‌زند كه
معلوم نيست از چه و يا كجا نشات گرفته (شايد غم
از دست دادن پدر و مادر؟ شايد اسير محبت مادربزرگ؟!)، و
تنهايي يكسره اين خانواده دو نفره (با سگشان سه نفره!) را
احاطه كرده است و همه كس و همه چيز از كنار ايشان بي‌تفاوت مي‌گذرد.

جالب اينكه بهترين خاطرات اين مادربزرگ و پسر
اجراي سه قلوها در آنسوي اقيانوس (ينگه دنيا؟) است؛ يعني جايي كه
بزرگترين دسيسه‌ها هم در همانجا چيده مي‌شود و
زندگي آرام آنان را دستخوش ماجراجويي و خشونت مي‌كند.

از ديگر نكات جالب فيلم، رويكرد فيمينيستي آن است:
زنان يكسره مثبت، مدير، گرداننده و پيروز ميدان هستند.
درست برخلاف مردها كه فاقد ظرافت، خشك و بي‌روح، و يا
منفعل، نرم و بي‌شكل به تصوير كشيده شده اند.

پايان فيلم هم برغم به اصطلاح خوش بودن، چندان اميدوار كننده نيست!
بيننده به جز غم، نوعي تلخي و ياس فلسفي را در سراسر فيلم مزه مزه مي‌كند كه
با اين پايان به ظاهر خوش، شيرين نمي‌شود.
گويي پسر بينوا (انسان ـ مخلوق) از يك بازيچه كه
مادربزرگ (اسطوره تقدير ـ خالق) برايش فراهم مي‌كند به
دام بازيچه‌اي ديگر مي‌افتد و چنانكه اشاره شد
سيزيف‌وار محكوم به تحمل اين مجازات بي‌پايان است.

2009-10-19T08:30:00.000-07:00

Up (2009) Pete Docter and Bob Peterson
خلاصه داستان فيلم (انيميشن)
پيرمرد براي تحقق آرزوي ديرين خود و همسر فقيدش،
راهي سفري دور و دراز مي‌شود...
* * *
يك عمر برنامه‌ريزي مي‌كنيم، سگ‌دو مي‌زنيم، و
سوداي آرزو(ها)يي را در سر مي‌پرورانيم كه
همه زندگي ما بدان(ها) وابسته است.
و واقعيت تلخ زندگي همه ما اين است كه
هيچگاه،
بله هيچگاه مجال آن را پيدا نمي‌كنيم
پي آن(ها) برويم و
به همين سادگي، گويا همگي محكوميم به اينكه
آرزوهايمان را با خود به گور ببريم!

به قول دوستي وقتي جواني و عشق موتوسيكلت هزار ديوانه‌ات كرده، پول نداري!
و وقتي كه پول داري، ديگر نه از جواني خبري هست و نه از عشق موتور هزار!

حالا اين جوان قديمي، يكه و تنها،
مي‌خواهد به آرزوي كودكي خود و همسر درگذشته‌اش،
جامه عمل بپوشد كه
پسربچه‌اي سمج، در رخت پيشاهنگي،
به زور هم‌سفر اين مسافرت پرمخاطره مي‌شود.

بنا به اقتضاي ژانر،
سفر و سختي‌ها و ناملايمات آن،
تلاشي است براي نائل آمدن به شناختي ژرف‌تر از
خود، ديگران و زندگي!

در هر حال، آپ سرشار از مفاهيم عميق انساني است كه
انسان را به تامل وامي‌دارد تا تجديد نظري داشت باشد در اينكه
نكند كه روزمرگي، زندگي‌اش را از زندگي تهي كرده باشد؟
نكند آرزوهايش را ذخيره آخرتش كرده باشد؟
نكند شخصيت‌هاي آرماني و كاريزماتيك،
چيزي جز ساخته و پرداخته‌هاي ذهن ساده و زودباور وي نبوده باشند؟
نكند قدرت آرزوهاي بي‌نظير كودكي (و كودك درونش) را دست كم گرفته باشد؟
نكند عشق را در ماندن و درماندگي و درجا زدن اسير و زمين‌گير كرده باشد؟ و
فراموش كرده باشد كه عشق، رفتن، صيرورت و خود را درنورديدن است؟
....

2009-10-12T04:06:00.000-07:00

بي‌پولي (1387) حميد نعمت اله
خلاصه داستان فيلم
ايرج و سارا با نمايشي بسيار چشمگير از زوجي مرفه،
زندگي مشتركشان را جشن مي‌گيرند، ولي
با از كار بي‌كار شدن ايرج، بي‌پولي گريبان‌گيرشان مي‌شود و ...
* * *
فيلمنامه بي‌پولي حكم شمشير دو دم را دارد.
در عين اينكه مهمترين امتياز آن محسوب مي‌شود،
بزرگترين نقطه ضعف آن نيز به حساب مي‌آيد.
مضمون «بي‌پولي در عين پولداري» به خودي خود،
تازه و كنجكاوي‌برانگيز است.
اينكه عده‌اي از افراد جامعه دچار فقر و نداري باشند، موضوع تازه‌اي نيست و
به انحا مختلف دست‌مايه فيلم‌هاي سينمايي قرار گرفته است.
اما اينكه از سر و رويت نشانه‌هاي پولداري آويزان باشد، و بي‌پول باشي،
موقعيت غريبي است كه همه ناباورانه مي‌خواهند از چند و چون آن سر درآورند.

بنابراين، تا آنجا كه از مضمون اصلي فيلمنامه انتظار مي‌رود،
علاقه و كنجكاوي تماشاگر را تحريك مي‌كند، و
بايد گفت موفق عمل مي‌كند.
اما مشكل بي‌پولي از اين به بعد است كه
گريبان‌گير فيلم مي‌شود و آن را زمين مي‌زند.

نقطه ضعف فيلمنامه بي‌پولي از زاويه
يك فيلمنامه متعارف و به اصطلاح كلاسيك
از آنجا ناشي مي‌شود كه فاقد مركز ثقلي روشن و آشكار است و
برعكس عنوان افشاگرانه فيلم،
نه بي‌پولي كه
در حد فاصل بي‌پولي و تظاهر به پولداري سرگردان مي‌ماند.
از همينجاست كه هادي مقدم‌دوست و حميد نعمت‌اله
در تعريف داستان كمدي خود دچار لكنت مي‌شوند و
به قول معروف طنز در غالب صحنه‌هاي فيلمنامه‌اشان [شكل] نمي‌گيرد.

براي مثال قرار است اين موقعيت كميك باشد كه
ايرج (بهرام رادان) با ساعت پونصد هزار توماني و
شلوار دويست هزار توماني و كت هفتصد هزار توماني،
كنار تلويزيون پلاسماي صفحه بزرگ يك ميليون توماني نشسته و
قنبرك گرفته كه پول ندارم و اينها همه پز و كميسيون است و
نمي‌شود به هيچ عنوان به پول نزديكشان كرد! يا
تغيير موضع شكوه (ليلا حاتمي) در نيمه دوم فيلم
از زن توسري‌خور به توسري‌زن (برعكس موضع ايرج كه
از مقام شوهر قلدر به مرد زن ذليل تنزل پيدا مي‌يابد) كه هيچكدام نمي‌گيرد.

چرا؟ چون منطق داستان ايجاب نمي‌كند!
به عبارت ديگر
منطقي كه مقدم‌دوست و نعمت‌اله در فيلمنامه بي‌پولي تعبيه كرده‌اند،
منطق منسجم و يكدست، و در عين حال
به ضرورت اقتضاي فضاي داستان باورپذير نيست.
براي مثال اگر در همان موقعيت بالا تماشاگر درمي‌يافت كه
ساعت مچي ايرج بدلي است و يا
تلويزيون چيزي جز ماكتي از تلويزيون نيست و يا
آپارتماني كه به ظاهر اجاره كرده‌اند در واقع
ملك خويشاوندي دور است كه كليد آن را به اين دو سپرده‌اند و
از اين قبيل اگرها،
آن وقت شايد موقعيت كميك مورد نظر شكل مي‌گرفت. و يا
در مثال تغيير موضع زن و شوهر فيلم،
اگر آن بالا و پايين رفتن‌هاي مواضع به جاي اينكه
در فاصله كل فيلم اتفاق بيفتد،
در فواصل كمي از هم اتفاق مي‌افتاد و
بلافاصله از توسري‌خور به توسري‌زن و برعكس، تغيير مي‌كرد،
شايد طنز مورد نظر شكل مي‌گرفت.

البته همه بار ناكامي بي‌پولي را نبايد بر دوش فيلمنامه گذاشت.
نعمت‌اله در مقام كارگردان هم
در اجراي منسجم و يكپارچه فيلمنامه،
موفق عمل نكرده و اينطور به نظر مي‌رسد كه
مقهور ستاره‌هاي پرشمار و تابلوهاي متعددي شده است كه
هر يك به خودي خود سرشار از ريزه‌كاري و جزئيات اجرا شده ولي
روابط منطقي آنها نه تنها با يكديگر، كه
با خط اصلي داستان هم چندان معلوم نيست.

به علاوه، از خيل بازيگران ريز و درشت بي‌پولي
بيش از ارائه بازي‌هاي تكراري و كليشه‌هاي تلويزيوني انتظار مي‌رود.
انتظاري كه برآورده نمي‌شود.
تو گويي نعمت‌اله بازيگران را به حال خود رها كرده و
آنان هم بدون كمترين وسواسي،
تن به قالب‌هاي تكراري پيشين داده‌اند.

براي نمونه بهرام رادان به ويژه در نيمه دوم فيلم
با آن صداي شكسته آدم معتاد،
كماكان علي سنتوري را بازي مي‌كند و يا
ليلا حاتمي كه هنوز از قالب ليلا مهرجوي بيرون نيامده است.
...

2009-09-29T06:37:00.000-07:00

پستچي سه بار در نمي‌زند (1387) حسن فتحي
خلاصه داستان فيلم
حبيب با گروگان گرفتن سارا، قصد دارد از پدر او انتقام بگيرد؛
غافل از آنكه خود در دام‌هايي گرفتار آمده است...
* * *
فيلمنامه را بايد نقطه قوت «پستچي...» به حساب آورد.
به خاطر داستان اصلي، داستان‌هاي فرعي پر و پيمان،
ساختار دقيق مهندسي، و ارزش هنري معماري كه از آن برخوردار است.
داستان‌هايي كه به موازت و در عين حال در
تعامل با داستان اصلي روايت مي‌شوند و
حسن فتحي با قرار دادن آنها در طبقات بالاي خانه (بالاخانه؟)،
وجهي خاطره ـ وهم‌ناك به آنها داده است.

آغاز ماجرا و داستان اصلي در طبقه هم‌كف و
با امروز غروب آدم‌هاي اصلي ـ حبيب و سارا ـ كليد مي‌خورد كه
با از سر گذراندن شبي پرمهيب از
كابوس‌هاي توبه‌توي بيداري،
در سپيده‌دم همانجا به پايان مي‌رسد.

فتحي با اين نحوه ورود و چيدمان طبقات،
از ارزش تاريخي وقايعي كه در بالاخانه مي‌گذرند،
مي‌كاهد و اجازه نمي‌دهد كه در تضاد با
وجه خاطره ـ وهمي آنها قرار گيرد؛
چيزي كه در غير اين صورت،
ضرورتا نه در طبقات بالا كه بعكس،
در طبقات زيرين و زيرزمين بايد تعبيه مي‌شد (چرا كه
گشت‌وگذار در گذشته به عنوان
مهمترين دل‌مشغولي باستان‌شناسان
با كندن زمين و سر زدن به سردابه‌ها و دفائن مدفون در زيرزمين همراه است).
رويكردي كه از طريق جايگزين ساختن روايت‌هاي وهم‌آلود، نه تنها
حاوي نفي عينيت تاريخي است، بلكه
سطح آن را به سطح خرد تقليل داده و
بدان كيفيتي روان‌شناسانه مي‌بخشد.

در واقع، زوج قهرمان داستان فيلم، هر دو
به شهادت نشانه‌هاي آشكار و پنهاني كه با خود دارند،
دچار اسكيزوفرنيا هستند كه به منظور
مواجهه با (و نه رويگرداني و فرار از) خاطرات ناگوار گذشته
به كلينيك روان‌تحليل‌گر(؟!) مراجعه كرده‌اند؛
تا نفرت، ميل به كشتن، مرگ و نيستي برود و
جاي خود را به عشق و ميل به زندگي بدهد، و
احساس رهايي و آرامش جايگزين
بيم و واهمه، و نگراني و اضطراب شود.
انگار درازكشيده بر تخت روانكاوي و از وراي سقف،
با تماشاي طبقات بالا (همچون ابري كه
گرافيست‌ها براي نمايش افكار شخصيت‌هاي كارتوني
بالاي سر آنها مي‌كشند) به بازيابي و مرور خاطرات دردناك خود مي‌پردازند.

بدين ترتيب، فيلم نوعي درمان روانكاوانه است از طريق
مواجهه با خاطرات تلخ و انكارشده گذشته كه
موجب شكل گرفتن عقده‌هايي در روان افراد شده‌اند و
فتحي در مقام روانكاو،
«ناديده گرفته شدن زنان» را علت بيماري تشخيص داده است.
زناني كه همواره ناديده و هيچ انگاشته شده‌اند و
عشق آرماني آنان انكار (بدتر از سركوب) شده است.

سارا، قهرمان امروزي داستان فيلم نيز عاشق است؛
عشقي كه از فرط انكار، به نفرت بدل شده.
اما از ديگر سو، حبيب (محب[عاشق] و محبوب[معشوق]) قرار دارد كه
برغم گرفتار ساختن سارا،
خود گرفتار سارا شده است!
اين درست كه حبيب دست‌هاي سارا را بسته و او را اسير كرده ولي
اندك اندك درمي‌يابيم كه اين خود سارا بوده است كه
تن به اين اسارت داده و در واقع،
حبيب را با نقشه‌اي به بازي گرفته است و
گرفتار كرده است.
سارا اسير عشق حبيب است و
حبيب اين را نمي‌داند و
بلكه نخواسته كه بداند و
اين امر سارا را به نفرت مي‌كشد.
با اين حال، همواره اين سار است كه
به ياري حبيب مي‌آيد و او را نجات مي‌دهد.

بنابراين، گره يا عقده‌اي كه بايد گشوده شود،
عشق انكارشده زنان است؛
گره كوري كه با گذشت ايام،
هر نسل بر آن گرهي تازه زده و اين جراحت را ناسور ساخته.
تمثال حبيب از سويي، وجه اسطوره‌اي وي آشكار مي‌سازد و
از سوي ديگر به عنوان نماد عشق آرماني و
غالبا بي‌پاسخ و ناكام زنان در طول تاريخ اين سرزمين عمل مي‌كند.
زناني كه همواره قرباني نظام مرد ـ پدرسالار گشته‌اند.
نظام ناموزوني كه با انكار نيمي از وجود خود،
ناخودآگاه دست‌اندركار ويراني خود است!
از اين رو است كه اين مواجهه،
نه فقط براي زنان كه
براي مردان هم لازم است.
در نظام سلطه،
آنكه ظلم مي‌كند همان‌قدر بيمار است كه
آنكه ظلم را مي‌پذيرد؛
و هر دو نيازمند درمان.

با اين همه، فيلمنامه حسن فتحي از دو مشكل رنج مي‌برد:
يكي اينكه در جاهايي زياده‌گويي دارد، و
ديگر آنكه بار اصطلاحات بر ديالوگ‌هاي فيلمنامه
بي‌جهت سنگيني مي‌كند.
كارگرداني فتحي هم دو مشكل دارد:
يكي اينكه فيلمنامه در اجرا دچار ضعف است و
بسياري از صحنه‌ها به اصطلاح درنيامده و
پيش تماشاگر لو مي‌روند و
ارزش خود را از دست مي‌دهند؛
دوم آنكه انتخاب بازيگر به درستي صورت نگرفته است.
زوج فروتن ـ كوثري هيچ‌كدام مناسب نقش نيستند و
بازي‌هايشان هم به تن فيلم زار مي‌زند؛
جعفري، ابرام غيرت را با بازي ضعيف تلويزيوني خود به
كاريكاتور بي‌مزه‌اي از نقش تقليل داده است؛
نصيريان ميان نقش‌هاي تاريخي و امروزي خود بلاتكليف است و
از اين رو نه چيز تازه‌اي ارائه مي‌كند و نه بازي‌اش گيرايي دارد،
ضمن اينكه به يكدستي بازي تقريبا متوسط بقيه هم صدمه مي‌زند؛
بازي منسجم تيموريان هم در نقش جا نمي‌افتد.
البته پانته‌آ بهرام را بايد در ميان استثنا كرد؛
چه به لحاظ انتخاب بازيگر، چه به لحاظ بازي.

از ديگر نكات قابل توجه فيلم مي‌توان به
موسيقي متن بسيار مناسب و جذاب، و
طراحي صحنه حساب شده آن اشاره كرد.

در هر حال، «پستچي...» نشان از درك درست حسن فتحي
نسبت به سينما دارد و
ما را به آينده وي به عنوان سينماگري ژرف‌انديش و باذوق
اميدوار مي‌سازد.

2009-09-24T03:20:00.000-07:00

خاك‌آشنا (1386) بهمن فرمان‌آرا
خلاصه داستان فيلم
هنرمندي تنها، سرخورده از مناسبات ابرشهر تهران
به حاشيه روستايي دورافتاده در كردستان پناه آورده است.
خواهرزاده جوانش به وي پناه مي‌آورد و او به ناگزير به مي‌پذيرد.
عشق ناكام سال‌هاي جواني بازمي‌گردد ولي ...
* * *

كاش فرمان‌آراي تهيه‌كننده
در انتخاب نويسنده و كارگردان خاك‌آشنا هم حرفه‌اي‌گري مي‌كرد و
نمي‌گذاشت پيرمرد روزبه‌روز بي‌حوصله‌تر درونش كنترل كار را
در دست گيرد و چنان گردوخاك كند كه
ديگر مشكل بتوان چهره جواني مرد هنرمند را در اثر ديد...

با اين همه خاك‌آشنا نكات قابل توجهي دارد.
چرا كه فرمان‌آرا در اين فيلم با رويكردي طبيعت‌گرايانه
به برخي از مهمترين دغدغه‌هاي هنرمند ـ روشنفكران ما مي‌پردازد و
مسائلي جدي را پيش مي‌كشد.
مسائلي همچون جايگاه ميهن (به عنوان يك قلمرو جغرافيايي خاص) در
فرايند آفرينش‌گري،
بلاتكليفي فكري و فلسفي ميان عزلت‌گزيني و بي‌عملي يا
قرار گرفتن در جايگاه فعال اجتماعي، و عاقبت
نقش متمايز و ممتاز عشق به عنوان تخديري لذت‌بخش يا
بازگشت دائمي به آرمان‌هاي جواني.
مسائلي كه برغم تفاوت ظاهري، از پيوندي بنيادين برخوردارند.

خاك در خاك‌آشنا مولفه‌اي محوري است كه
ديگر مولفه‌ها تقريبا سازگارانه حول آن چيده شده‌اند.
بنابراين، بازنمايي خاك در اين فيلم بدان خصلتي نمادين مي‌دهد و
آن را فراتر مي‌برد.
به قسمي كه زنجيره معنايي طولاني را به راه مي‌اندازد.
زيرا خاك از عناصر اربعه (آب، آتش، باد، و خاك؛
چهار عنصر اصلي سازنده همه چيزها ـ
از جمله ما آدم‌هاي خاكي ـ در عالم جسماني) و
به قرار تشبيه عرفا مرادف نفس مطمئنه است (و
آدم خاكي كنايه از آدم افتاده و
بدون تكبر كه اصل خود را فراموش نكرده).
در عين حال، از خاك است كه رستني‌ها مي‌رويد و
از اين رو آفرينش از خاك نشات مي‌گيرد.
پس همه چيز از آن آغاز مي‌شود، و
از آنجا كه درگذشتگان را به خاك مي‌سپارند،
همه چيز در خاك است كه انجام مي‌پذيرد.
چرا كه خاك، پاك و پاك‌كننده است.
همچنين اشاره دارد به قلمرويي جغرافيايي كه
در آن زاده شده‌ايم و آن را ميهن مي‌خوانيم، و
آبا و اجدادمان را بدان سپرده‌ايم و
رزق و روزي‌ايمان را از آن مي‌طلبيم، و
ميراث گذشتگانمان را نهفته و پنهان در آن مي‌دانيم. و الخ.
خاك را با چنين بار گراني از معاني بايد اكسير كيمياگري و
خاك‌آشنا را ابرمرد به حساب آورد كه
بنا دارد مس وجود ما را به يك نظر زر كند.

اما آيا چنين است؟ و از پس چنان كار سترگي برمي‌آيد؟ يا
به نقض غرض دچار مي‌گردد؟

خاك‌آشنا تشويق به بازگشت و استقرار در خاك وطن مي‌كند،
ولي آن را با چنان لحني اظهار مي‌دارد كه
بيشتر از آن نوعي وطن‌پرستي افراطي
با رنگ و بوي سامي‌ستيزي فهميده مي‌شود
تا دعوتي عام و عمومي به بازشناسي ريشه‌ها ـ
انگار ارزش وطن با كوچكي و بزرگي خاك آن، كم و زياد مي‌شود.
اما در هر حال، اين مادر خاك شفابخش است كه
هنرمند ـ روشنفكر خاك‌آشنا را در خود ـ چه در خفا و به شكل زيرزميني،
چه آشكارا و جسورانه بر روي زمين ـ پناه مي‌دهد و
قوه آفرينش‌گري را در وي زنده و پويا نگه مي‌دارد.

با اين همه، هر خاكي، اگر چه خاك وطن،
از چنين ويژگي جان‌بخشي برخوردار نيست.
مطابق روايت فرمان‌آرا، هر قدر خاك از اجتماع آدمي دورتر باشد،
خاك‌تر است!
و از اين رو است كه خاك‌آشنا از ابرشهر تهران
به شهرستاني پرت كوچ مي‌كند و يكه و تنها
در حاشيه (و نه متن) روستايي دورافتاده ماوا مي‌گزيند.
عزلت‌گزيني كه اگر چه خاك‌آشنا با قاطعيت از آن دفاع مي‌كند
ولي در مواجهه با ايستادگي، فداكاري و جان‌نثاري دوست نويسنده‌اش،
با ترديد همراه مي‌شود و او را وامي‌دارد تا از نو بازگردد.
بازگشتي كه مستلزم خروج از پيله بي‌عملي و
قرار گرفتن در متن فعاليت‌هاي اجتماعي ابرشهر است. و
جرقه اين حركت را عشق مي‌زند.

عشق؛ نه خيالاتي درهم‌وبرهم زاييده آن آب آتشين، و
نه توهماتي ناشي از دودودم مواد افيوني.
عشق اسطوره‌اي خاك‌آشنا انگار هميشه در مراجعه است و
با بازگشت عجين (همان حكايت آشناي آمدي جانم به قربانت ولي حالا چرا).
عشقي سودايي و يكسره خودآزاري كه
اصالت آن نه با كاميابي كه با ناكامي اثبات مي‌شود و
در آن براي زندگي كردن بايد مرد!

اين همه را گفتم و نوشتم تا بهانه‌اي باشد براي
انتقاد از رويكرد سنتي، ارتجاعي و به شدت محافظه‌كارانه فرمان‌آرا كه
راه‌حلي به جز بازگشت به گذشته‌اي آرماني پيش نمي‌گذارد.

خاك ارجاع به پابرجايي چيز(هايي) اصيل در گذر زمان دارد ـ كه
زمان آنها ديري است سپري شده ـ و
خاك‌آشنا منادي چيزي جز بازگشت بدانها نيست.
اصالت و بازگشت آن هم در روزگاري كه در آن
هر آنچه سخت و استوار است دود مي‌شود و به هوا مي‌رود. و
خاك‌آشنا گريزان از آينده،
آن را در كسوت جوانان تباه‌شده و متهم به بي‌اعتقادي،
همچون كابوسي هولناك در بيداري مي‌بيند...

مي‌خواهم عرض كنم
جوان امروز ما و
آينده ما،
نه وابسته خاك‌آشنايي كه منوط خاك‌آشنايي‌زدايي(؟!)، و
هنر و انديشه ما،
نه موكول عزلت‌گزيني و بي‌عملي كه
مستلزم عمل‌گرايي فراگير اجتماعي،
و عشق ما،
نه در گرو مراجعه كه
از قضا نيازمند مرافعه است، همين.

2009-09-19T04:44:00.000-07:00

درباره الي (1387) اصغر فرهادي
خلاصه داستان فيلم
سه خانواده جوان مي‌روند شمال؛ كنار دريا.
الي ـ مربي مهد كودك ـ را سپيده دعوت كرده تا با احمد
كه به تازگي از همسرش جدا شده آشنا سازد.
يكي از بچه‌ها در حال غرق شدن است.
هنوز از نجات بچه نفس راحت نكشيده‌اند
كه مي‌بينند خبري از الي نيست...
* * *
درباره الي (يا قرباني اين منجلاب ـ
عنوان نمايشنامه منتشرنشده‌اي از محمود ناظري عزيز) بهانه‌اي است براي
پرداختن به خودمان و روابط اجتماعي‌امان.
البته نه آنگونه كه دوست داريم باشد يا فكر مي‌كنيم است، بلكه
آنطور كه واقعا است!
درباره الي درباره روابط ما با يكديگر است
كه حتي از پس ساليان دراز رفاقت يا زندگي مشترك،
از آن پايه و اساس محكم و استواري كه
بايد برخوردار باشد، برخوردار نيست.
روابطي كه تا زماني تداوم دارد كه
دستخوش بحراني جدي نشده است. و
ورود و خروج الي، براي اين جمع صميمي از
دوستان قديمي و خانواده‌هاي خوشبخت،
حكم لرزه‌اي را دارد بر ساخت پوشالي روابط آنان.
روابطي كه عمدتا بر اساس انواع
لاپوشاني، دروغ‌هاي مصلحتي و غيرمصلحتي شكل گرفته‌اند.
دروغ‌هايي كه پيوسته دروغ بودنشان برملا مي‌شود،
بحران(هايي) مي‌آفريند، و
به ناچار دروغ‌هايي تازه سرهم مي‌شوند، و
روابط ما را آبستن بحران‌هاي تازه مي‌كنند، و
اين چرخه همينطور بي‌پايان مي‌گردد.

درباره الي جزو آثار تحسين‌برانگيز سينماي ايران است.
در اين ترديدي نيست.
با اين همه مي‌توانست شاهكاري باشد؛ كه نيست!
اين نوشته بي‌آنكه منكر ارزش‌هاي اين اثر باشد،
مي‌خواهد به مشكلاتي بپردازد كه آن را از شاهكار شدن بازداشته است.

پايان‌هاي تلخ زيباي زائد
اشاره‌ام به دو فصل پاياني زائد و حواس‌پرت‌كن فيلم است.
نخست، فصل مربوط به عليرضا نامزد الي.
چرا كه كمكي به پيشبرد داستان نمي‌كند؛
اطلاعات تازه و اضافي در راستاي
داستان اصلي و مضمون محوري اثر نمي‌دهد؛ و
داستان خودبسنده اثر را
با تعريف كردن داستان فرعي تازه‌اي،
آن هم در يك سوم انتهايي فيلم،
با معرفي شخصيتي تازه، دچار بحران مي‌سازد.
حالا تماشاگر بايد علاوه بر الي، درباره اين تازه‌وارد هم
جايي در ذهن و فضاي تاكنون پذيرفته داستان اصلي باز كند.
و حال آنكه اين شخصيت تازه‌وارد مجالي براي
پرداخت كافي و متوازن و متعادل و همسنگ شخصيت‌هاي اصلي نمي‌يابد.

دو ديگر، فصل بيرون كشيدن خودرو از ماسه‌هاي ساحل؛
اين تابلو پاياني هم بسيار زيبا است.
ولي از آنجا كه دلالت‌هايي بسيار فراتر از
فضاي واقع‌گراي اثر برمي‌انگيزد،
نوعي نمادگرايي را نويد مي‌دهد كه
در كمتر جايي از اثر براي آن شاهدي مي‌توان يافت يا
در تاييد آن مي‌توان نشانه‌اي پيدا كرد
(بادباك و بادبادك‌بازي الي از اين معدود جاهاست).
بنابراين، اين تابلو با منحرف ساختن ذهن تماشاگر به سطح نمادين،
ناخودآگاه او را از تمركز بر داستان اصلي و
مضمون اصلي اثر دور مي‌سازد.

تلخي بي‌پير بي‌پايان
اگر رسيدن به نوعي توازن احساسي را
از مهمترين ويژگي‌هاي هر اثر ناب هنري بدانيم،
درباره الي در اين مسير ناكام است.
به عبارت ديگر وزن احساسات منفي و آزاردهنده‌اي همچون
فشار رواني، اضطراب، استيصال و درماندگي در آن
به مراتب بيشتر از وزن سبكبالي، آرامش و آسودگي خاطر است.
زمان‌بندي اثر هم با اختصاص يك سوم زمان فيلم به
فضاهاي روشن و گرم و سبك و مفرح و
دو سوم آخر آن به فضاهاي تيره و تار و سنگين و به غايت غمناك،
درست در مسير ايجاد چنين ناموازنه احساسي عمل مي‌كند.
به نظرم شايد اگر در انتها به تماشاگر خبر مي‌داديم
الي در تهران است و تماشاگر از اين حيث دست‌كم به آسودگي خيال مي‌رسيد،
هم به تاكيد بر مضمون اصلي داستان مي‌افزود و
هم به تعادل احساسي اثر كمك مي‌كرد.
در حال حاضر تماشاگر دچار نوعي احساس خسران و حرمان احساسي مي‌شود.
به تعبير اهالي نمايش،
براي نمايش فشار و تنيدگي عصبي يا نوميدي و استيصال و
يا غم و ادبار، نبايد در تماشاگر آنها را ايجاد كرد!

دستي كه لرزش ندارد
(با اقتباس از «دستي كه تكنيك ندارد» شمس آقاجاني)
مهندسي زياده از حد اثر كه در همه اجزا آن به رخ كشيده مي‌شود،
خود به عاملي فاصله‌انداز ميان اثر و مخاطب بدل شده است.
به سخن ديگر پايبندي كامل به اصول و قواعد شناخته شده و قابل پيش‌بيني،
اثر را فاقد كمترين بدعت و نوآوري كرده است.
در واقع، درباره الي صرف نظر از جسارت مضموني خود،
در همه جا بسيار محافظه‌كار و دست به عصا است.
منظورم اين است كه در اين فيلم
از بازي با اصول و قواعد و
بازي گوشي در طبع‌آزمايي و آزمودن تجربه(هاي) تازه،
خبري نيست؛
نيست كه به اثر روح، حس و حال، جلا و تازگي بدهد.
از آن دست بازي‌گوشي‌ها كه در زمان خود
به سبب خرق عادت،
خطاهاي مسلم خوانده شوند، و
بعدها خود به قواعدي بدل شوند براي ديگران!
به اين معنا، درباره الي براي نيل به جايگاه اثر هنري
كه قادر به خلق لذت ناب هنري باشد،
به چيزي فراتر و افزون بر مهندسي و فكرشدگي نياز دارد
كه شايد بتوان آن را معماري ناميد.
يعني درباره الي (همچون دايره زنگي و چهارشنبه‌سوري)
از حيث مهندسي، بسيار ماهرانه تمهيد شده است
ولي از حيث معماري، مي‌لنگد و آني را ندارد كه
اثر هنري بايد داشته باشد.
و حال آنكه ممكن است در اثري همچون طعم گيلاس عباس كيارستمي
به آن مهندسي برنخوريم يا پيش چشم و آشكارا نباشد،
ولي وجه معماري و گرمي و شهود
و بيرون از قيد و بندها و خط‌كش و محاسبات بودن آن حس مي‌شود.
انگار كل اثر،
حاصل شهود و نوعي اشراق آني بوده باشد؛
به وجد مي‌آورد!
اگر چه كه حتي مي‌دانيد اينگونه نبوده است
و هيچ جزئي به خود نبوده و جز جز اثر فكر شده و گزينش شده است...
* * *

2009-05-29T16:12:00.000-07:00

La haine [The hate] (1995) Mathieu Kassovitz
داستان نسل جوان عمدتا مهاجر حاشیه نشین پاریس است که
سرخوردگی از انواع محرومیت ها و تبعیض ها،
روحشان را از نفرت انباشته است.

مسائل و مشکلات نسل جوان طبقه محروم هم
انگار همه جا یکسان است و فرق نمی کند
فرانسه باشد و پاریس یا
برزیل باشد و ریو [City of God (2002)]!

فیلم خیلی خوبی است و تماشای آن را توصیه می کنم.
موضوع و داستان فیلم شاید تازگی نداشته باشد ولی
اجرای سینمایی (فضاسازی و ایجاد ضربآهنگ) بسیار گیراست.

از نکات جالب اثر که دوست معمارم امید هم در گپ پس از تماشای فیلم
بدان اشاره کرد اینکه می توان آثار فرهنگی ـ هنری به اصطلاح
طبقه پایین [مثل اجرای DJها و موسیقی رپ، یا رقص خیابانی یا
آزاد (Street Dance or Free Style Dance)، یا
نگارگری دیواری (Graffiti)] را در زمینه و متن اجرای آنها،
مشاهده کرد و به سازگاری فرمی و محتوایی میان آنها پی برد.
...

2009-05-18T05:51:00.000-07:00

Soy Cuba [or I am Cuba] (1964) Mikhail Kalatozov
فیلم دارای چهار اپیزود است که
هر کدام وجهی از آسیب های اجتماعی جامعه کوبا را
در دوره باتیستا (پیش از انقلاب فیدل کاسترو) روایت می کند.

اپیزود اول که به نظرم قوی ترین اپیزود هم هست، از سویی،
تصویرگر عیش و نوش گردشگران مرفه امریکایی در
هتل ها، بارها و کازینوهای تجملی هاوانا (پایتخت کوبا)، و
از سوی دیگر، زندگی در فلاکت و بدبختی مردم بومی است که
آنان را به منجلاب فساد و فحشا می کشد.

اپیزود دوم، داستان کشاورزی است که
وقتی می بیند طلبکارش، زمین و حتی خانه او را
فروخته است، همه را به آتش می کشد.

قیام دانشجویان و راهپیمایی آنان از بالای پلکان دانشگاه هاوانا
به پایین پلکان که نیروهای پلیس گارد گرفته اند [که یادآور صحنه
پلکان ادسا در زرم ناو پوتمکین سرگه ای ایزنشتاین است]،
سومین اپیزود فیلم است که به لحاظ
هدایت جمعیت و فیلمبرداری بسیار قابل توجه است.

آخرین اپیزود، داستان مرد صلح جویی است که
با بمباران هوایی نیروهای ارتش فرزند کوچکش را
از دست می دهد و او به نیروهای انقلابی می پیوندد
و...

اگر چه که این فیلم سیاه و سفید سفارشی که بسیار بعدتر از
رزم ناو پوتمکین و پیروزی اراده لنی رفنشتال ساخته شده،
از آنها ضعیف تر است، ولی چنانکه اشاره شد
از جهاتی دارای جذابیت های خاص خود است. از جمله
دوربین بسیار حساب شده محتوا را همراهی می کند و
انتخاب لنز، زاویه، حرکت آن بسیار تاثیرگذار است.
به علاوه، کادربندی ها بسیار دقیق هستند و
مونتاژ در اکثر مواقع به لحاظ ریتم در خدمت کلیت اثر است.
با این همه فیلم در زمان خود (احتمالا تحت تاثیر جنگ سرد)،
چندان دیده نشد ولی خوشبختانه در سال 1995 توسط
فرانسیس فورد کاپولا و مارتین اسکورسزی
از نو به اهالی سینما معرفی شد که
تحسین فراوان اهل فن را هم برانگیخته است.

آخرین نکته ای که باید اضافه کنم
رویکرد سطحی، ساده انگارانه، تک بعدی و آشکارا شعاری
کارگردان به سوژه است که به ویژه برای مایی که
چشم و گوشمان از این گونه تبلیغات ایدئولوژیک پر است،
بیشتر مضحک و حتی ترحم برانگیز است تا آزاردهنده!
همان سیاه و سفید دیدن که در اینجا یک سرش
امریکایی مرفه بی ناموس استثمارگر و استعمارگر قرار دارد و
سر دیگرش، کوبایی فقیر ناموس پرست و صلح جو و طرفدار عدالت!

با خودم فکر می کنم
اگر چه کوبا پس از نیم قرنی که از انقلابش می گذرد،
دستاوردهای قابل توجه و تحسین برانگیزی در
حوزه های مختلف (به ویژه در بهداشت و آموزش همگانی)
داشته است، و همچون دیگر کشورهای بلوک شرق سابق،
مردم آن دیار از کار، غذا و مسکن برخوردارند،
ولی به نظر من، این همه
به محروم ماندن از نعمت آزادی نمی ارزیده است!
...

2009-05-11T08:03:00.000-07:00

Ken Loach 1936-
کن لوچ انگلیسی و از کارگردانان صاحب سبک دنیا است که
متاسفانه پیش از این با او چندان آشنایی نداشتم مگر فیلم
The wind that shakes the barley 2006
را که از وی در سینما فرهنگ (قلهک) دیده بودم که در آن
به نحو تاثیرگذاری، با پرهیز از کلیشه های هالیودی مثل
استفاده از فوق ستاره ها، قهرمان پردازی، سکس، و یا خشونت،
از خلال داستانی پراحساس و در عین حال حماسی،
به موضوعی حساس و بخصوص برای او احتمالا پرمخاطره
یعنی بیدادگری نیروهای نظامی انگلیسی در ایرلند و
مبارزه آزادی خواهان ایرلندی با این اشغالگران،
پرداخته بود.

خوشبختانه طی این روزها فیلم های دیگری از لوچ دیدم. فیلم اول
Carla’s song 1996
داستان زن پناهنده(؟) ساندنیستی (نیکاراگوئه ای) است که سر از
گلاسگو درآورده و در آنجا با مردی تنها رابطه ای عاطفی برقرار می کند که
راننده اتوبوس است و این سرآغاز کشیده شدن ماجرا به
نیکاراگوا و آمیختن داستان با درگیری های خونین
انقلابیون و ضدانقلابیون مورد حمایت امریکا می شود. چرا که
زن در آرزوی یافتن پدر دخترش است...

در اینجا نیز سینمای لوچ بسیار به واقع گرایی گرایش دارد،
با حداقل قهرمان سازی و یا احساسات گرایی.

فیلم دوم
Hidden agenda 1990
به بازی های سیاسی می پردازد که به واسطه آن،
بیدادگری های نظامیان انگلیسی در ایرلند را لاپوشانی می شود.
داستان بازرسی انگلیسی است که برای تحقیق بر روی پرونده
ترور منجر به قتل خبرنگاری امریکایی در ایرلند ماموریت می یابد.
با پیش رفتن تحقیقات، معلوم می شود مقتول به سند محرمانه ای درباره
جنایت های هولناک نظامیان انگلیسی در ایرلند دست یافته بوده؛ سندی که
پای بسیاری از مقامات بلندپایه سیاسی را به میان می کشیده است...

فیلم سوم
My name is Joe 1998
خلاصه داستان از این قرار است که
جو که سابقا دائم الخمر بوده است، تصمیم دارد از طریق
فوتبال به دوستانش کمک کند پاک بمانند. مسیری که
طی کردن آن ـ دست کم در گلاسگو ـ چندان هم آسان نیست. چرا که
بنا به ماجراهایی ناچار می شود میان همکاری با توزیع کنندگان مواد مخدر،
نابودی یکی از دوستانش، و از دست دادن رابطه عاشقانه ای که
به تازگی پاگرفته است، یکی را انتخاب کند.

فیلم چهارم
Ae fond kiss 2004
این داستان هم در گلاسگو می گذرد و این بار لوچ به سراغ
عشقی پردردسر میان یک پسر مسلمان پاکستانی تبار و
یک زن ناشزه(؟) مسیحی کاتولیک می رود. چنان که
انتظار می رود ماجرا از دو نفر فراتر رفته و دو اجتماع سنتی
اقلیت قومی ـ مذهبی ـ مسلمانان پاکستانی تبار و کاتولیک ها ـ خود را
به تمامی درگیر آن چیزی می کنند که دو دلداده
حق خود و حریم زندگی خصوصی خود می دانند...

چنان که از این چند فیلمی که از لوچ دیدم برمی آید
دغدغه لوچ، موضوعات اجتماعی مبتلابه جامعه ای است که
در آن زندگی می کند! و از این رو است که
او یا سر از ایرلند درمی آورد که تاریخی یکسره مبارزه با
اشغالگری و بیدادگری دارد، و یا
سر از گلاسگویی که از حیث فقر و آسیب های اجتماعی،
به عبارتی بدترین شهر اروپا است. ولی
آنچه که به کارهای لوچ جلا و روشنی و گرما می دهد،
نگاه انسانی مثبت و گرمی است که
او به سوژه های خود دارد و بدینوسیله، داستان های خود را
به لحاظ احساسی، رنگ آمیزی مطبوع و متوازنی می کند.
به قسمی که هرگز با تماشای فیلم های وی
برغم پایان های تقریبا همگی تراژیک آنها،
احساس خفقان، آنچنان که مثلا هنگام تماشای
«زیر پوست شهر» بنی اعتماد به آدم دست می دهد،
نمی کنید.

در هر حال، آنچه در سینمای لوچ حائز اهمیت و تحسین برانگیز است
صرف نظر از موضوعات چالش برانگیزی که انتخاب می کند،
در نوع پرداخت واقع گرا و پرهیز از کلیشه های هالیودی آن است.
بنابراین، ممکن است خیلی با سینمای لوچ به عرش نروید ولی
مطمئن باشید جای مطبوعی می بردتان و لذتی نصیبتان می کند ماندنی!
...

2009-05-03T16:22:00.000-07:00

Czech Dream (2004) Vit Klusak and Filip Remunda
دو تا دانشجوی فیلم سازی در جمهوری چک، کمپین تبلیغاتی مفصلی برای
سوپرمارکت «رویای چک» به راه می اندازند و بدین ترتیب،
مردم را می کشانند برای مراسم افتتاحیه اما ...
* * *
فیلم مستند(1) بسیار آموزنده و در عین حال مفرحی است که
تماشای آن را به همه دوستان توصیه می کنم.
واقعا چه به لحاظ فرم و چه به لحاظ محتوا،
کار جسورانه ای است با درون مایه نقد مصرف گرایی(2).
اینکه مردم آزمندانه درپی خرید و
مصرف هستند و چه بسا از ارباب رسانه ها و
تبلیغات پرقدرت آنها و در نهایت صاحبان سرمایه،
چه گول ها که نمی خورند!
با یک چنین خط داستانی، دو فیلمساز ما راه می افتند تا
در کسوت دو سرمایه دار درست و حسابی،
کمپین پر و پیمانی برای سوپرمارکتشان به راه اندازند.
بنابراین، حرفه ای های روابط عمومی، عکاسی، گرافیک،
سازنده فیلم های تبلیغاتی و مطالعه بازار دست بکار می شوند.
و هر بار این پرسش مطرح می شود که
«آیا شما ـ هر بار یکی از افراد درگیر تبلیغات ـ اصولا
با این قبیل تبلیغات موافقید؟» که همه پاسخ ها منفی بود! و
در ادامه «پس چرا با این کمپین همکاری می کنید؟»
کلافه گی پاسخگویان خیلی جالب است. از یک طرف می گویند که
تحریص مردم و دامن زدن به مصرف کار ناپسندی است ولی
از سوی دیگر هم اشاره می کنند که
کار حرفه ای و پول درآوردن ایجاب می کند و
خلاصه چاره ای جز این ندارند که
کارشان را بهترین نحو انجام دهند!
...
یکی از بهترین قسمت های فیلم، پاسخ های مردم است به
پرسش هایی از این قبیل که
معمولا کی به خرید از سوپرمارکت می روند؟ و
در حین خرید از سوپرمارکت چه احساسی دارند؟ و
چقدر وقت صرف گشت و گذار در سوپرمارکت می کنند؟ و
اصولا چرا دوست دارند به سوپرمارکت بروند؟
پاسخ هایشان از این حیث جالب بود که
مرا یاد خودمان و تجربه فروشگاه های زنجیره ای شهروند انداخت!
سال های پس از جنگ، پس از سال ها عسرت و
نداشتن قدرت انتخاب، به یکباره
فروشگاهی می دیدی که انگار ته نداشت و
از هر چیز هر چقدر که می خواستی داشت و
از هر چیز ده ها جور و مدلش را چیده بود توی قفسه و
اگر چه بعید بود چیزی را که می خواهی، نتوانی در آن پیدا کنی، ولی
چیزهایی را می توانستی در آن پیدا کنی که حتی پیشتر فکرش را نکرده بودی!
و این تجربه منحصر بفردی را برای ما رقم می زد که
جایی برای رفتن و گشتن و تفریح کردن نداشتیم،
حالا چه چیزی می خریدیم، چه نمی خریدیم و
فقط از گشت و گذار و تماشای چیزها کیف می کردیم!
...
اما مردم برای چه آمدند؟ چرا برعکس شعارهای تبلیغاتی نامتعارف
«نیایید!»، «نخرید!» و «مصرف نکنید!» رویای چک، عمل کردند؟
پاسخ های متفاوتی می توان به این پرسش ها داد:
- حساب گری! این شاید ساده ترین گزینه باشد که
خیلی ها هم به آن اشاره کردند. اینکه کالایی را بتوانی
به قیمتی بسیار نازل و پایین تر از معمول بخری،
حتی اگر نیازی به آن نداشته باشی، وسوسه انگیز است!
در واقع، چرایی این قیمت نامتعارف را هم باید
در متعارف بودن آن جستجو کرد!
بسیاری از فروشگاه ها در بدو افتتاح برای
جلب مشتری از این سیاست استفاده می کنند.
- کنجکاوی، گشتن و تفریح کردن، و خرید اتفاقی چیزی که
معمولا در این مواقع شکار تلقی می شود،
انگیزه بسیاری دیگر بود.
- شعارهای تبلیغاتی نامتعارف هم در اقتصاد بازار متعارف است و
در نتیجه مردم شرطی شده را به عمل اقتصادی تشویق می کند.
معلوم است که هیچ بنگاه اقتصادی پول نمی دهد آگهی پخش کند و
به مردم بگوید فلان موقع افتتاحیه است،
جنس هایمان هم ارزان تر از جاهای دیگر است، ولی
شما نیایید، نخرید و مصرف نکنید!
عقل سلیم حکم می کند که منظور خلاف این بوده باشد و
این نهی کردن را باید به حساب جلب توجه بیشتر از سر
خلاف آمدی گذاشت تا هر چیز دیگر.
- پس اخلاق بازار و سرمایه داری و مصرف حکم می کند که
اعتماد کنی و بر اساس همان منطق سود و رقابت بجنبی و
از قافله عقب نمانی!
- به علاوه، همین نظام برای هر گونه خلاف آمدی،
جریمه مناسب و درخوری هم گذاشته است که
اگر کسی پا را از حق و حقوق خود فراتر گذاشت و
به ساحت دیگری یا دیگران تعرض کرد، باید جور آن را بکشد.
- پس جای عصبانیت و خشونت هم نیست!
- فقط می ماند نوعی احساس حماقت که
خیلی ها دست داده بود که
چرا بدون تامل، دنبال این تبلیغات راه افتاده اند؟
...
وقتی فکرش را می کنم می بینم اگر من هم بودم حتما می رفتم!
آنچه که در درجه اول مردم را به حرکت درمی آورد، اعتماد است و
در مرتبه بعد مثلا آزمندی!
...
نکته آخری که می خواهم اشاره کنم مسئله ای اخلاقی است.
آیا من محقق (یا هنرمند) حق دارم برای
تحقیق انسان شناسانه ام (یا پروژه هنری ام)
مردم را سرکار بگذارم؟
می توان با انسان ها مثل موش آزمایشگاهی بازی کرد؟
در دوره و زمانه ای که آزمایش بر روی حیوانات آزمایشگاهی را هم
برای اهداف بشردوستانه برنمی تابند، مشکل بتوان توجیهی برای
آزمایش هایی از این دست بر روی انسان ها دست و پا کرد!
...
1- درباره مستند بودن فیلم کمی تردید دارم
یعنی سرمایه کار را واقعا دولت تامین کرده بود؟
کمی دور از ذهن به نظر می رسد که
دولت پول دست دو تا جوان خام بدهد تا مردم را سر کار بگذارند و
بدین ترتیب، برای خودش شر درست کند.
2- درباره نقد مصرف گرایی هم باید تصحیحی صورت بگیرد و
بجای آن از مصرف زدگی استفاده شود.
و گرنه که مصرف چیز خوب و انسانی است.
اصلا بدون مصرف که انسان می میرد!
و چرخ خیلی از کارها اصلا نمی چرخد و
اصلا پیشرفت بشر منوط مصرف است. و
بدون مصرف که بشر بسیاری از اختراعات را هم نمی کرد.
بنابراین، در کاربرد آن باید احتیاط کرد.
مصرف زدگی به معنای اسراف و تباه کردن چیزها
و منابع و کالاها توجیهی ندارد. ولی
مصرف خیلی هم خوب است که
باید تشویق و ترغیب کرد افراد را به مصرف تا
این چرخ بچرخد و تولید شود و تولید بهبود یابد
و...

2009-03-31T10:52:00.000-07:00

کلاه قرمزی، پسرخاله و مرد دو هزار چهره
نوروز امسال هم مانند سال(های) پیش، مهران مدیری،
گل سرسبد برنامه سازان تلویزیون ایران است.
اگر چه که او از شرایط آرمانی خود و آثار ارزشمند و در زمان خود نوآورانه اش
به نوعی فاصله گرفته است (که جای تاسف بسیار و البته تحلیل فراوان دارد)، لیکن
هنوز هم کارهایش از دیگر برنامه های رسانه ملی (به تعبیر دوستی
دستگاه احماق و تحمیق همگانی) یک سر و گردن بالاتر و برتر است.

البته در این میان، باید حساب دو نفر(؟) را جدا کرد:
ایرج تهماسب و حمید جبلی و کلاه قرمزی و پسرخاله!
شاید تکراری به نظر برسند ولی به نظر من،
آنقدر برنامه اشان گرم و صمیمی و دوست داشتنی است که
به هیچ عنوان نمی توان از آن دل کند یا نادیده اشان گرفت.
نمی دانم باید اسم این ویژگی را چه بگذاریم (به قول دوست
عزیزم افشین، فضاسازی، شاید) ولی آنی است که
اگر در اثر باشد، می گیرد. یعنی به دل مخاطب می نشیند.
اصلا عوامانه نیست. از قضا نوعی روشنفکری در آن است که
از پری و ژرفا و گستردگی و شفاف بودن سرچشمه می گیرد، از
دوری و پاک بودن از ادا درآوردن، ژست گرفتن و ریاکاری که سکه روزند.

و از قضا نقطه اشتراک این دو مجموعه همین جا باید باشد.
یعنی پرهیز از فضل فروشی های مهوعی که
در فضای ایران، همه جا موج می زند و
همه می خواهند پیامی داشته باشند و
یا دست کم پندی بدهند.
اینها پیامی ندارند.
پندی نمی دهند.
نمی خواهند کسی را ارشاد کنند.

آخ که چقدر حالم بد می شود وقتی یاد
مجری های گنددماغ تلویزیون (و رادیو بعضی وقت ها) می افتم که
همیشه دارند ملت بزرگ، بافرهنگ، شریف، آگاه، هشیار ووو را
با سخیف ترین لحن ها که
شما حاضر نیستید با پست ترین فرد جامعه با آن لحن حرف بزنید و یا
اگر جسارت کردید و زدید عاقبت آن را می دانید و بنابراین،
هرگز خودتان را سبک نمی کنید، و
بسیاری وقت ها درباره خصوصی ترین امور،
از موضع بالا، از جایگاه یک قدیس، یک معصوم و بلکه خدا
نصیحت، نصیحت، نصیحت، ... خدا چرا اینقدر نصیحت می کنند؟

این بیماری اجتماعی ریشه دار جامعه ماست! اما
در رسانه های قدرتمندی چون رادیو و خاصه تلویزیون، بیشتر به چشم می آید یا
به عبارت بهتر، عمق فاجعه را در اینجا می شود دریافت؛ چرا که
همه گند و کثافت آن عفونت مزمن عمومی را جمع می کند در خودش و
یکجا و یکباره می پاشد به سر و روی امان؛ مثل چاه فاضلابی که گرفته باشد!

باری، کلاه قرمزی، برنامه ای عروسکی است و
پرواضح است که در قلمرو فانتزی قرار می گیرد، اما
با واقع گرایی تام و تمام(!) خود از طریق نمایش (بازنمایی؟)
جنبه های پنهان و آشکار غالبا روابط کودک ـ بزرگسال در جامعه ما،
موفق به خلق طنزی ظریف می شود که بدیهی است بزرگسالان را هدف قرار داده
ولی آشکار است که برای کودکان هم تا چه حد جذاب است.
طنزی نشات گرفته از تضادهای آشنا منتها پنهان در روابط ما که
بازی گوشانه به رخمان کشیده می شود و از همین رو است که
تلخ است!

مدیری اما در قالبی واقع گرا با خلق کراکترهایی آشنا
با نشانه های آشکار زندگی روزمره اجتماعی اینجا و اکنون ما،
فضایی خلق می کند در نگاه اول واقعی، منتها
اغراق ها و بزرگ نمایی ها و هجوها (پارودی ها)یی در آن قرار داده است که
به اثر کیفیتی فانتزی می دهد و آن را برای مخاطب خردسال هم دیدنی می سازد.
در اینجا نیز جنبه های پنهان و آشکار روابط انسانی (غالبا بزرگسالان) در جامعه ما،
زیر ذره بین قرار گرفته است و کماکان تضادهای آشنا منتها پنهان در روابط ما،
طنزآفرین است که باز به شکلی بازی گوشانه به رخمان کشیده می شود و
البته همچنانکه از طنز انتظار می رود تلخ است و ناگوار!

کلاه قرمزی و مرد (دو)هزار چهره،
هر دو بسیار ریزبین، ژرف نگر، روشن بین، و در عین حال،
دارای صداقت و صراحت هستند و
به «نمایش صرف» یعنی کاری که وظیفه اشان است، بلدند و
ملت هم ازشان انتظار دارد، بسنده می کنند و
از کارهای نامربوط و نسخه پیچیدن های احمقانه پرهیز دارند.

یاد مهران غفوریان و بیژن بنفشه خواه افتادم که مجری بودند و
یکروز مصادف رحلت امام بود یا پیغمبر نمی دانم، بنا بود تسلیت بگویند.
ما که از خنده روده بر شده بودیم.
قیافه هاشان را تصور کنید... یک نقض غرض تمام معنا بود.
یعنی این بنده های خدا که تقصیری ندارند،
بدبختی از آن احمقی است که
چنین انتظار(هایی) از رسانه(ها) و مجری بی نوای آن دارد و
متاسفانه کار هم غالبا دست چنین افرادی است و
انگار هر چقدر در سلسله مراتب سازمان ها بالاتر می رویم،
حماقت بیشتر می شود (مجموعه پاورچین مهران مدیری را که به خاطر دارید؟)

باری، در مرد (دو)هزار چهره اصل ماجرا بی اعتمادی است که
در جامعه ما موج می زند و
متاسفانه از نو بدینوسیله بدان دامن زده می شود!
پایین ترین فرد جامعه که
از قضا از پس هیچ کاری جز کار تخصصی خودش بر نمی آید،
می شود مرد هزار بلکه هم دو هزار چهره که
البته در نهایت هم در چنگال قانون گرفتار می شود.
خدایی همین دو جمله برای سه روز خندیدن کافی نیست؟

همه می دانیم که دانه درشت ها و آقازاده هایی هستند
به قول مهران مدیری «کمپرس»، و
مال مردم را می خورند دو قلپ آبم روش و به قول سلطان
معتقدند «اگر خوردیم از مال خودمان خوردیم!» و
البته در چنگال قانون هم گرفتار نمی شوند که
چنگال قانون برای آفتابه دزدهای بدبختی کاربرد دارد که
خودشان هم نمی دانند چه کرده اند؟ و حالا جواب چه را پس می دهند؟

بدبختی ـ طنز در اینجا خاتمه نمی یابد.
به جز پلیس که آشکارا نماینده رسمی قدرت است و
تنها شارلتان رسمی مجموعه (یعنی پدر دختر مورد علاقه مسعود شصت چی)،
الباقی آدم ها یکسره کودن تشریف دارند؛
حتی آن پدر خوانده کذایی.
جالب نیست؟ ما ملت گوسفند، شما دولت هم چوپان مراقب رمه.

طنز کلاه قرمزی اما این اندازه رو نیست؛
ظریف تر و عمیق تر است.
کلاه قرمزی با آن ورجه وورجه هیستریک و
حرف زدن نصفه نیمه و هولکی،
چسباندن خودش به آقای مجری،
میل به جلب توجه،
ترس از تنبیه توسط آقای مجری و در نتیجه
توسل به انواع ترفندها ـ به میان کشیدن موضوعی نامربوط، یا
انداختن تقصیر به گردن دیگران، یا دروغ گفتن ـ به شکلی کودکانه،
نمایش خنده دار و در عین حال دردناکی است از شیوه زندگی اجتماعی و
بنابراین، شیوه تربیت فرزند ما مردم.
ممکن است شما همیشه به فرزندتان از بدی دروغ بگویید، و
از خوبی پذیرفتن مسئولیت کارها، و
از اعتمادی که به او دارید، و
از اعتمادی که باید به خود داشته باشد، و
از خوبی شجاعت، و
این شیوه تربیتی شما باشد، همیشه. ولی فراموش نکنید
فرزند شما در نهایت کپی تقریبا برابر اصل شما خواهد بود؛
با همه کمی ها و کاستی ها!

در هر دو مجموعه همیشه کسی از آدم های معمولی دوروبرمان که
دستش هم به هیچ کجا بند نیست،
مقصر است که
باید توسط قدرت آدم هایی معصوم و همه چیزدان و
بیرون از بازی ما مردم گناه کار و نادان به شکلی
قاطع و بدون تردید شناسایی شود و به عقوبت برسد.
پلیس در مرد دوهزار چهره و آقای مجری در کلاه قرمزی، هر دو
شخصیت هایی بیرون و فراتر از قواعد داستان هستند با
دانشی کامل و قدرتی برتر.
...

2009-03-26T18:25:00.000-07:00

از فیلم های جشنواره ایرانی ادینبورو فقط دو تا مستند دیدیم:

«تهران انار ندارد»، و «برقع سرخ».

تهران انار ندارد (1385) مسعود بخشی

فیلم بخشی، اثر ارزنده گزنده ای است از رنجی که

احیانا همگی از زندگی در تهران می بریم! و هر چند در طول فیلم

غالبا لبخند بر لب های تماشاگر ـ حتی تماشاگر بیگانه با فرهنگ زندگی در

تهران ـ می آورد، ولی خوب که بنگری بی نهایت تلخ است.

کاری به شدت فکر شده و سرشار از ظرایف و دقایق و لایه لایه که

با هنرمندی تمام و ذوق و طبعی وافر و طنزی گزنده و تلخ همراه شده است.

اگر چه که برخی تکرارها، ملال آور و

لحن اثر در جاهایی، رو، گل درشت و شعاری می شود، لیکن

کلیت اثر «چیز دیگری است» و

خبر از کارگردانی عمیق، دقیق، کاردان، و هنرمند می دهد که

ورای ظواهر، بهتر از هر جامعه شناسی، واقعیت تهران را برملا می سازد.

تماشای آن را نه تنها به اهالی تهران که به هر ابوالبشری توصیه می کنم!

...

مستند کوتاه «برقع سرخ» (1387) رکسانا پاپ.

فیلم مستند بسیار موجزی است درباره برقع.

برقع هم نقابی است که زنان جنوبی گویا بیشتر در بندرعباس به صورت می زنند.

رکسانا سعی کرده با تدوین، به ترکیبی از موسیقی، تصویر و روایت برسد که

شرایط زندگی و آمال و آرزوها و احساسات زنان آن منطقه را از پس پشت برقع،

آشکار سازد؛ تصویری متفاوت از پروپاگاندای رسانه های غربی.

که به نظرم در این راه موفق نیست و

فیلم از تصاویر معمولی و احساسات گرایی زنانه فراتر نمی رود و

در ژرف کاوی عاجز است.

البته در موسیقی اثر جرقه هایی از خلاقیت پیدا می شود که

آنها هم تحت الشعاع کلیت اثر قرار گرفته، گم می شوند.

...

«تهران انار ندارد» چه دارد؟ احمد میراحسان

«تهران انار ندارد» عبدی کلانتری در دویچه وله

2009-03-24T12:39:00.000-07:00

تئاتر به زبان فارسی در مسقط

نام نمایش: «در رستوران»

نوشته: موریس باریه (ترجمه ؟)

کارگردان: ناصر مردانی

دستیار کارگردان: حسین گوهر زاد

بازیگران: عباس صانعی و ناصر مردانی

نور، صدا، گریم ، مديريت محل اجرا و روابط عمومى: زهرا حق نجات، نيلوفر دولت ابادي و ايرج توفيقى.

دوست عزیز هنرمندم ناصر مردانی برایم از اجرای نمایش «در رستوران» موریس بایه در

مسقط (عمان) نوشته بود که با کمی دستکاری(!) تقدیم می شود:

«سلام،

نمایش «در رستوران» در شب های ۲۹ بهمن، ۰۱ اسفند و ۰۸ اسفند
(برابر ۱۸،۱۹،۲۶ فوريه ۲۰۰۹) در حیاط منزل آقای عباس صانعی در شهر مسقط

پس از یک سال تمرین (حدود ۴۰ جلسه) به روی صحنه رفت.

هر شب حدود ۲۰ نفر تماشاگر داشتیم که از ایرانیان مقیم شهر مسقط بودند.
تماشاگران از ۳ هفته قبل از شروع اجرا، شب آمدن خود را انتخاب می کردند و

مسول روابط عمومى را در جریان می گذاشتند.

هر شب پس از اجرا، برنامهٔ نقد و بررسی نیز داشتیم که

محل بحث و گفتگوی ما با تماشاگرانمان بود.

دکور، نور، لوازم صحنه، گریم و موسیقی و هر آنچه یک تئاتر نیاز دارد را

با توجه به توانايی و امکانات موجود فراهم کرده بودیم.
حتى پیش از شروع اجرا که راس ساعت ۲۱ هر شب آغاز می شد،

توسط خانم نیلوفر دولت ابادی همسر آقای صانعی (صاحب خانه)

توضیحاتی‌ برای تماشاگران داده می شد و پس از

چند درخواست و خوش امد گويی اجرا آغاز می شد.

بیشتر تماشاگران در یک چیز نظر مشترک داشتند و آن

غیرقابل انتظار بودن کیفیت کلی‌ کار بود که

گروه اجرا از این بابت بسیار به خود می بالیدند.
توجه کامل و دقیق تماشاگران را

از سکوت و همراهیشان در حین اجرا بخوبی می شد تشخیص داد.
نقدهای تماشاگران گاه بس دقیق و موشکافانه بود.

شب اول کار به لحاظ توجه به موضوع نقد و بررسی بهترین بود و

عمدهٔ مخاطبان تا آخر جلسه موضوعات را با دقت دنبال کردند.
شب دوم به لحاظ قدرت اجرا و نظرات گاه متضاد تماشاگران و

شب سوم بخاطر تاثیر پذیری کامل تا آخر اجرا که

از واکنش تماشاگران در پایان اجرا مشخص بود به نوعی از هم قابل تمیز بودند.

خود از نقطه نظر یک منتقد که به کار نگاه می‌کنم نکات زیر را می بینم:
روح و عمق نوشته در کارگردانی حفظ شده و

اصل موضوع که حکایت از درگیری های درونی‌ و برونی آدم های نمایش دارد

در کلیت کار دیده می شد.

موسیقی با ایجاد فضای اضطراب آمیخته با فانتزی در خدمت کار بود.

طراحی‌ صحنه ساده ولی‌ موثر است اما با لوازم صحنه در هماهنگی کامل نبود.

زوایای در‌ها و پنجره با آن ظرف‌ها و غذاهای کاغذ پیچ شده که

ابتکار جالبی بود در یک مسیر نبودند.

همینطور میز وسط که آن هم می توانست

با اضافه کردن چیزی شبیه کاغذ‌های دور ظرف‌ها و غذا‌ها

حالت غیرواقعی‌ به خود بگیرد تا کار یکدست تر شود.

بازی عباس صانعی، نقش مشتری را به عنوان آدمی‌ با دو روی کاملا متفاوت

نشان می دهد. درگیری مشتری با خود و دیگران.

او با هردوی آنها درگیر است و سر ناسازگاری دارد، مخصوصا با خودش؛

اما با هیچیک کاملا صادق نیست و

دایما در حال نشان دادن اوضاع به گونه‌ای است که واقعیت ندارد.

به عبارتی دروغ می گوید، هم به خود و هم به دیگران.
با این شکل بازی، عباس صانعی قسمت بیرونی این آدم را بخوبی باز می‌کند

اما در قسمت های درونی‌ حس درگیری با خود را کمتر القا می‌کند.

او بازی نرم و راحتی‌ را به نمایش می گذارد که

در تقابل با بازی کاملا برونگرایانهٔ ناصر مردانی آهنگ معتدلی به کلّ کار می بخشید.

ناصر مردانی کاملا نقش را به بیرون می ریزد و صریح تحویل تماشاگر می دهد.

کنش و واکنش‌های نمایشی در هر دو بازی ها دیده می شود و

پس از چند دقیقه نگاه کردن به کار فراموش می‌کنید که آنها در حال بازی هستند!
حرکات بدنی ناصر مردانی نیاز به کنترل بیشتر دارد که

یک علت آن شاید نبود چشم کارگردان در بیرون صحنه است.

نمایشنامه از موضوعی کاملا آشنا برای مخاطب ایرانی‌ خود برخوردار است.

آدمی‌ که در بیان واقعی‌ احساسش نسبت به اتفاقات اطراف در حضور دیگران کاملا مردد است و

توان به زبان آوردن محکم آن را ندارد و

آدم دیگری که متوجه این خصوصیت در اولی‌ شده و شروع به بازی با او می‌کند و

از این بازی دردناک و در عین حال خنده دار لذت می برد.

پیشخدمت اما در لحظه ی درمی یابد که این اوست که

از نظر مشتری نمی‌تواند به جهان اعلام کند که آدم بسیار با محبتی است! و

مشتری سعی‌ دارد با انجام این وظیفه به نوعی پیشخدمت را تشویق به شناخت قدرت ذاتی خود کند تا

از این راه گریزگاهی برای خود نیز دست و پا کرده باشد! اما

دیگر دیر شده است و پیشخدمت بازی را عوض می‌کند و

با تحقیر مشتری سعی‌ در تحریک و برای دست زدن به عمل می شود که

البته فرجامی جز فاجعه به دنبال ندارد.

محل اجرا بخوبی با فضای کار جور درمی‌‌آید و

حالتی رمزآلود به آن می داد که البته کمی فضای طنز آلود کار را تحت تاثیر قرار می داد.

محل نشستن تماشاگران از نظر تعداد مناسب بود اما از نظر دید مشکل داشت.

حرکت ها و میزانسن در خدمت مفهوم اصلی‌ متن قرار دارد و

جنبه‌های تصویری کار قابل قبول از آب درآمده.

تعظیم‌های پی‌ در پی‌ پیشخدمت و حرکت هایی که مشتری و پیشخدمت در اوایل کار دارند و

در هنگام صحبت کمتر با هم رودررو می شوند،

بیانگر عدم درک و تفاهم این دو نفر است که

در اواخر با حرکت های رو به هم و آمیخته با خشونت پیشخدمت، نشان از بروز فاجعه دارد.

با هر تابلویی که با حرکت ها در ذهن تماشاگر ایجاد می شود سعی‌ شده که

مفهوم مورد نظر در پس آن نیز القا شود که

از جنبه‌های قوی کار اجرا شده توسط این گروه می‌باشد.

امیدوارم این آخرین کار از این نوع نباشد و با همراهی دیگر هموطنان تداوم یابد.
از همه بخاطر سهمی کهدر بوجود آمدن این اتفاق فرهنگی داشتند سپاسگزارم و

یاد آوری می‌کنم که تئاتر بدون تماشاگر یعنی هیچ و با شما یعنی همه چیز.

نوروزتان خجسته باد».

ناصرجان،

دستت درد نکند و همگی خسته نباشید. به نظرم کاری کرده اید، کارستان!
امیدوارم حال که پس از مدتها جدایی ناگزیر دوباره با تئاتر همراه شده ای،
این همراهی تداوم یابد.

2009-03-22T16:44:00.000-07:00

نوروز بر انسان فرخنده باد!
بالاخره پس از مدتها که ماتم گرفته بودم
چرا سرویس کامنت وبلاگ از کار افتاده؟ و
بعد از مدتی «ااا... آرشیو وبلاگ چی شد؟»
با رهنمود خردمندانه شهاب عزیز و
تلنگر دوست خوبم دکتر فاضلی و
کمی هم کنار گذاشتن تنبلی ـ این یکی
خدایی از همه مهمتر بود، ولی
نمی دانم چرا آخر از همه آمد! ـ همتی کردم و
خیلی راحتتر از آنچه فکرش را می کردم،
دست کم کلیات این وبلاگ دوباره روبراه شد.

من فعلا از فرصت استفاده می کنم و
این روز خجسته را به همه انسان های جهان شادباش می گویم.
هر روزتون نوروز
نوروزتون پیروز

2008-12-17T15:18:00.000-08:00

بعد از مدت ها دوری از این طفل معصوم
می خواهم درباره دو مطلب بنویسم:
نخست درباره دو فیلم از مرحوم ویلیام وایلر.

Mrs. Miniver (1942) William Wyler

خانم مینیور، داستان زنی به غایت زیبا و در عین حال
بسیار مردم دار، خانواده دوست، روشنفکر، و شجاع است که
در بحبوحه درگیر شدن کشورش در جنگ، خود را نمی بازد و...

چنانکه می توان حدس زد
فیلم بنا بر شرایط اجتماعی زمان ساختش، بطوری آشکار
از لحنی سفارشی در ترغیب ملت به دفاع از کشور
در مقابل آلمان هیتلری برخوردار است. ولی
با این حال، وایلر کماکان نگاه انتقادی خاص خود را به
موضوعات اجتماعی روز جامعه در آن دارد و
به چه زیبایی و سادگی هم مطرح می کند و
همین سادگی و صداقت است که
هم ذات پنداری خوبی در مخاطب برمی انگیزد و
تاثیری مثبت و دوست داشتنی از خود به یادگار می گذارد.

اگر می خواهید با دغدغه های وایلر بهتر آشنا شوید و
از نگاه انسانی و شریف وی بیشتر لذت ببرید پس
فیلم بهترین سال های زندگی ما را ببینید
The best years of our lives (1946) William Wyler

همانطور که آشکار است فیلم یک سال پس از پایان جنگ ساخته شده است و
از این رو، کاملا در تناسب با شرایط اجتماعی زمانه خود،
انعکاس دهنده حال و هوای سربازان بازگشته از جنگ است به
شهرهایی به سرعت در حال دگرگونی و
روابط و آدم هایی به کلی متفاوت با آنچه که
روزی می شناختند.
فضای فیلم بسیار صمیمی و
روابط و آدم ها کاملا باورپذیرند.
به ویژه با مخاطب جنگ دیده ما
به راحتی ارتباط برقرار می کند و
حس هم ذات پنداری عمیقی (نه احساسات گرایی سطحی) برمی انگیزد.

دومین مطلب درباره فیلم خواننده جاز است
The jazz singer (1927) Alan Crosland

که از نخستین آثار ناطق تاریخ سینما محسوب می شود و
معروفیتش هم بخاطر موفقیتش است که
باعث شد بخت فیلم های ناطق در سینمای امریکا باز شود و
این تکنولوژی مورد تردید و بی مهری صاحبان صنعت سینما،
با اقبال غیرقابل انتظار مردم، مورد اقبال آنان نیز قرار گیرد.
داستان ساده فیلم، ماجرای پسری است که
به سنت خانوادگی پشت می کند و برخلاف نظر پدر،
به جای خواندن سرودهای مذهبی در کنیسه،
به دنبال خوانندگی جاز می رود و
از قضا توفیق هم یار می شود.
تا اینکه در آستانه ورود به عالم حرفه ای نمایش در برادوی
ناچار می شود تصمیمی خطیر بگیرد...

به نظرم فضاسازی ها
برغم بازی های اغراق شده مرحوم ال جولسن
گرم و گیرا، و در عین حال ساده و صمیمی است و
مخاطب را به خوبی با خود همراه می کند.
دو چالش اصلی قهرمان فیلم
یکی طغیان پسر در مقابل پدر و دیگری
کشمکش میان خواست مادر و
خواست و انتظار خود و دیگران مهم
به شکل قابل قبولی اجرا شده است.
...
اعتراف می کنم با این فیلم های قدیمی
خیلی بیشتر ارتباط برقرار می کنم و
خیلی بیشتر از آنها لذت می برم تا
خیلی از این آثار نامانوس سینمای امروز!

2008-10-19T04:47:00.000-07:00

يک
از دنيای انيميشن
به خاطر ديدار دوستی قديمی که اينک بر انيميشن تمرکز کرده،
خواستم اينبار از اين دنيای شگفت انگيز بنويسم؛
دنيايی در حد فاصل کودکی و بزرگسالی.

تعجب می کنم که برخی از اين آدم بزرگ ها، اصلاً با کارتون حال نمی کنند؟
و حيرت می کنم وقتی کودکان و نوجوانانی را می بينم که
از لذت من از تماشای کارتون تعجب کرده اند!

دوست طناز و طنزپردازی می گفت: چطور کارتون نگاه می کنی؟
و من در عجب بودم که چطور کارتون نگاه نمی کند!

و اين گونه است که من و دوستم و دخترش،
ساعت ها کارتون تماشا می کنيم و از خنده روده بر می شويم،
در حالی که خانمش هاج و واج ما را نگاه می کند!

و يکی از گفتگوهای تمام نشدنی من و پسر دوستم،
درباره آخرين کارتونی است که ديده ايم، و
خدا می داند که اين کار چقدر لج دوستم را درمی آورد!

دو
South Park (1997-?[TV Series]) Terey Parker, Matt Stone
اول از همه اينکه اين مجموعه تلويزيونی،
به لحاظ تکنيک ساده، و
دارای چهار کاراکتر اصلی بسيار جذاب است، که کودک هستند.

ولی به لحاظ نوع طنز، آنقدر کثيف است که
بعيد می دانم هيچکدام حاضر شويد بگذاريد بچه ها آن را تماشا کنند و بلکه
ممکن است حتی خودتان هم حاضر نباشيد در جمع خانوادگی آن را تماشا کنيد!

در هر حال، اين طنز (يا هجو) بی پروا و ناخوشايند برای ذائقه ما،
آنچنان به مسائل و موضوعات عمدتاً سياسی جامعه امريکا می پردازد که
من با خودم فکر می کنم چگونه اشخاص اين همه هجو و هزل را تحمل می کنند!

The Simpsons (1989-?[TV Series]) Matt Groening
درباره اين مجموعه خيلی گفته و نوشته اند، فقط
اضافه کنم که درک آن نيازمند زبان انگليسی بسيار خوب است،
چرا که ديالوگ ها بسيار موجز و پر از ارجاعات تو در تو به
موضوعات فرهنگی، اجتماعی، سياسی، و اقتصادی جامعه امريکاست.

ديگر اينکه برخلاف South Park
نه تنها می توانيد در جمع خانواده از تماشای آن لذت ببريد،
بلکه برای بچه ها هم مناسب است.

...

2008-08-03T02:07:00.000-07:00

Death Proof (2007) Quentin Tarantino
داستان مرد روانی است که با اتومبیل «ضد مرگ» خود
بلای جان زنان و دختران می شود تا اینکه یکبار ...
* * *
تارانتینو برغم فراز و فرودهایش با فیلم محشر داستان عامه‌پسند
Pulp Fiction (1994) Quentin Tarantino
توقع از خود را بسیار بالا برد.

ضدمرگ، فیلم بدی نیست، و همان نوع نگرش به سینما به عنوان
رسانه سرگرمی (با اعجاب و هیجان) مبتنی بر تصویر متحرک همراه با موسیقی را که در
بیل را بکش (جلد یک)
Kill Bill: Vol. I (2003) Quentin Tarantino
و فیلم کمتر قدردیده سین سیتی (که در آن عنوان کارگردان میهمان ویژه را یدک می کشد)
Sin City (2005) Frank Miller, Robert Rodriguez, Quentin Tarantino
به خوبی با داستان هایی قابل قبول ساخته و پرداخته بود،
نشان می دهد، منتهی بدون داستان (یا داستان به معنای کلاسیک).

گفتم که ضد مرگ فیلم بدی نیست، ولی انتظارها را از تارانتینو برآورده نمی کند، همین!

2008-06-02T00:29:00.000-07:00

به همین سادگی (1386) رضا میرکریمی
داستان يک روز از زندگی زنی خانه‌دار.

* * *
به نظر می‌رسد که زنان (همچون جوانان) کم کم به خودآگاهی می‌رسند.
اگر زمانی جای آنان (زنان) در پستوی خانه بود، و
زمانی دویدن به دنبال آرمان‌هایی که مردان رقم می‌زدند،
حالا به خود آماده‌اند، و از خود بهتشان زده، که
آيا اين منم؟ در اين ادبار؟ که
همه چیزم برای دیگری است؟ و خودم، هیچم؟ و
این آگاهی است که افسرده‌اشان کرده، و از این رو
شخصیت‌های افسرده و در آستانه تصمیم و درآمدن از انفعال را
جايگزين زنان به ظاهر فعال و انقلابی کرده که برای مثال
در فیلم‌های دو زن (1377) و نیمه پنهان (1379) تهمینه میلانی جولان می‌دادند.

«به همین سادگی» را باید در امتداد
رمان «چراغ‌ها را من خاموش می‌کنم» زویا پیرزاد دانست؛
البته با این تفاوت اساسی که زن پیرزاد به تصمیم می‌رسد و زن میرکریمی نمی‌رسد.

بهر حال، میرکریمی با این فیلم نشان داد که
مسیری رو به جلو را طی می‌کند و تمایلی به تکرار خود ندارد که هیچ
از قضا در پی تجربه در عرصه‌های فرمی و مضمونی تازه است.

یادداشت مصطفی جوادی

2008-05-31T03:51:00.000-07:00

یک
In the valley of elah (2007) Paul Haggis
پدر در جست‌وجوی پسر سرباز خود که از ماموریت عراق برگشته ولی
هنوز به خانه مراجعت نکرده است ، راهی می‌شود...

* * *
به نظرم پس از فیلم قابل قبول
Crash (2004) Paul Haggis
حالا پل هگیس نشان داد که بی بروبرگرد نویسنده و کارگردان معرکه‌ای است!

هرچقدر در «تصادف» تصنعی و ناچسب بودن فیلمنامه و
حال و هوای تخت اثر تو ذوق می‌زد، در اين فیلم
داستان پرکشش، واقع‌نما، منسجم و در عين حال غيرقابل پیش‌بینی به شکلی
هنرمندانه پرداخت یافته و حس و حال اثر بهتر درآمده است.

بازی‌ها، در هر دو فیلم، به نظرم هنوز جای کار داشت، و
عناصر ديداری و شنيداری آنها معمولی برگزار شده، البته
ترفند استفاده از تصاویر مخدوش دوربین گوشی تلفن همراه در بافت اثر
به شدت تاثیرگذار است.

آخر اينکه هگیس، در این فیلم، هر چه شدیدتر،
حتی علنی‌تر از فیلم قبل سیاست‌های دولت امریکا را نقد می‌کند.
ببین چگونه سیستم به نقد خود بها می‌دهد؟

دو
از آنجا که معتقدم ديدن فیلم خوب آدم را به عرش می‌برد و لذتی می‌دهد آنچنانی که
گاه می‌توانی تا سالیان زیر زبانت مزه مزه‌اش کنی، و
از آنجا که معتقدم دیدن فیلم بد، حال آدم را به مراتب خراب‌تر می‌کند،
آنچنان که نمی‌توانی فرض کنی اصلاً آن را نديده‌ای و
گاه تا چند روز (بلکه هفته، بلکم ماه!) مزه‌اش دهانت را تلخ می‌کند،
توصیه می‌کنم این فیلم را بی‌خیال شوید:
Shelter (2007) Jonah Markowitz
که در نهايت بی‌ذوقی روابط دو تا هم‌جنسگرای مرد را نشان می‌دهد.

2008-05-28T04:05:00.000-07:00

Samaritan girl (2004) Ki-duk Kim
دختر نوجوان که از خودکشی دوست خود متاثر شده، تصمیم می‌گیرد
از طریق همبستر شدن با مردانی که با دوست فقیدش رابطه داشته‌اند،
روح وی را شاد کند اما پدر بو می‌برد و ...

* * *
آدم باورش نمی شود که طی یک سال
کیم از «بهار، تابستان، پاییز، زمستان، ... و بهار»،
برسد به این کار از هر لحاظ ضعیف و غیرقابل دفاع!

2008-05-20T03:07:00.000-07:00

Spring, Summer, Fall, Winter,... and Spring (2003) Ki-duk Kim
داستان زندگی یک راهب بودایی است که طی فصول سال روایت می‌شود.

* * *
فیلم چشم‌نوازی است سرشار از تصاویر رویایی و خیال‌انگیز،
با داستانی ساده و کم پرسناژ که وجوه استعاری فراوانی دارد.

با این همه، مرا نگرفت!
چرا که به نظرم کارگردان نتوانسته است
فضای احساسی اثر را به نحو مطلوبی درآورد.

از نکات تامل‌برانگيز فیلم،
نقش و جايگاه زنان است در دنیای به شدت مردانه اثر؛
مفهوم زن با مفاهیم بیماری، اغواگری و التهاب شهوت جنسی،
امر زمینی و موجب انحراف از امر قدسی،
ناسپاسی، بی‌وفايی، بوالهوسی،
جديت،
بازدارنده مرد از سلوک، و
مامور عقوبت مرد هم‌نشین شده است،
و
مفهوم مرد با مفاهیمی چون کودکی، بازی‌گوشی، حماقت،
صيرورت، تحول، شدن،
جوانی، عاشقی، خطر،
سرسپردگی، دلدادگی، وفاداری،
حرکت از امر زمینی به سوی امر قدسی،
جدیت، اراده، استواری، و
پختگی.

2008-05-13T01:51:00.000-07:00

My blueberry nights (2007) Kar Wai Wong
داستان زنی است سرخورده از عشق که
برای فراموش کردن بی‌وفايی مرد مورد علاقه‌اش،
از شهرش ـ نيويورک ـ دور می‌شود و سخت کار می‌کند و
با آدم‌های عجيب و غريبی آشنا می‌شود، و زمانی بازمی‌گردد...

* * *
فیلم خوب و خوش ساختی است و
به واقع بيش از داستان، فيلمبرداری، يا بازی‌ها، کارگردانی دارد.

از کار وای ونگ پيشتر فيلم

2046 (2004) Kar Wai Wong

و پيشترش فيلم
In the mood for love (2000) Kar Wai Wong
را ديده بودم که البته به نظرم هيچکدام به قدرت اين آخری (در مود عشق) نبودند،
ولی خوب هر کدام حال و هوای خاص خودش را دارد.

کار وای ونگ، حس‌آميزی يا اتمسفر بخصوصی کارهايش دارد و
اين حس و حال است که در کارهايش آدم را می‌گيرد و به وجد می آورد؛
وجد کشف؛ کشف يک فضای تازه، و وجد کشف يک انسان تازه.

اگر دنبال عشق می‌گرديد،
از آن دست عشق‌هايی که به نظرمی‌رسد ديگر نسلشان ورافتاده باشد و
فقط بايد در افسانه‌ها سراغشان را گرفت،
ولی يه جايی ته قلبتان به شما می‌گه که
نه هنوز نمرده و همين کنار گوشه‌ها،
تو روزمره‌گی دور و برتان داره نفس می‌کشه و زندگی می‌کنه،
پس اين نام را فراموش نکنيد:
کار وای ونگ.

2008-05-11T01:34:00.000-07:00

یک
Into the wild (2007) Sean Penn
ماجرای بیرون‌زدن کریستوفر مک‌کندلس جوان است و
دل‌زدگی‌اش از آدم‌های دور و برش، تا برود به دور از همه، در دل طبیعت...

* * *
شون پن با این داستان واقعی، خیلی خوب ارتباط برقرار کرده است و
در انتقال حس و حال کریستوفر (یا همانطور که خودش می‌خواهد الکس) به تماشاگر موفق عمل می‌کند.

البته روایت شکسته فیلم، در جاهایی دچار لکنت می‌شود که خیلی مهم نیست.

بهر حال، از آن فیلم های تخت است و
اگر در داستان فیلم حادثه برایتان مهم است و دنبال اتفاقی می گردید،
نومیدتان می کند، ولی اگر با فضاسازی حسی حال می کنید،
بهتر است از دست ندهیدش!

دو
Das leben der anderen (2006) Florian Henckel von Donnersmarck
یک مامور مخفی آلمان شرقی که زندگی یک نمایشنامه‌نویس را زیر نظر گرفته است،
مفتون رابطه عاشقانه دوست دختر نویسنده و نویسنده می شود...

* * *
داستان خوبی دارد که به خوبی هم تعریف می شود.
خیلی عالی نیست ولی در کل فیلم خوبی است.

شاید بشود آن را نوعی در ستایش عشق به حساب آورد،
بخصوص که در کنتراست با کار کثیف پلیس مخفی و سواستفاده مقامات بالا قرار گرفته است.

سه
The apartment (1960) Billy Wilder
داستان یه خونه خالی مجردیه که بین رفقای متاهل سرش دعواس!
البته باکستر بینوا خیلی هم بدش نمیاد و اعتراضی به این وضع نداره، چرا که هوایش را دارند!
تا اینکه یک روز...

* * *
کار وایدلر خدایی حرف ندارد.
اگر می خواهید یک فیلم به معنای واقعی ببینید و لذت ببرید،
باید بروید سراغ آثار حضرت ایشان و به خصوص این اثر.

2008-04-26T22:21:00.000-07:00

The man who shot Liberty Valance (1962) John Ford

داستان مبارزه مرد قانون با تبهکاری است، در غرب وحشی که اسلحه حرف اول و آخر را می زند.

* * *
باز هم فيلمی قديمی که از تماشای آن لذت می بريد.

از نکات جالب در داستان فيلم يکی اينکه
با طرح روايت جايگزين برای روايت اصلی که
راوی داستان برای بار نخست تشريح می کند،
در صحت روايت شکک می اندازد و تماشاگر را با ترديد دست به گريبان می سازد که
آيا واقعاً تام، ليبرتی والانس را کشته است؟ يا
فقط اين را گفته تا رقيب در راهی که پيش گرفته، پا پس نکشد و بدين ترتيب،
زن محبوب وی آزرده نگردد؟

نکته ديگر اينکه اصحاب مطبوعات و ارباب قلم که
در ابتدای داستان شجاعانه سناتور مشهور را ملزم به پاسخگويی می شمارند،
پس از آگاهی يافتن بر ماوقع، مصلحت را بر بيان واقعيت ترجيح می دهند!

در واقع، آنان بجای اينکه افتخار دريغ شده از تام (يعنی کشتن والانس) را
اينک پس از ساليان و پس از مرگ وی، به نام وی ثبت کنند،
ترجيح می دهند اسطوره مرد قانون را حفظ کنند، حتی اگر واقعيت نداشته باشد!

که به نظرم دغدغه بسيار مهم و جدی است.
از سويی فکر می کنم پايبندی به واقعيت مهمترين اصل است که
به هيچ بهانه ای نبايد ناديده گرفته شود. اما از سوی ديگر
مصلحت هايی هم وجود دارد که اگر ناديده گرفته شوند، ای بسا خسران که به بار می آورند.

مثلاً در همين داستان واقعيت اين است که والانس،
تبهکاری که فقط زبان زور را می فهميد، عاقبت هم بدست تام،
مردی که به زبان اسلحه و راه حل های شخصی معتقد بود، کشته می شود، و
بدين ترتيب، مانع اصلی بر سر راه حاکميت قانون برداشته می شود.

اما اين افتخار نصيب مردی می شود که معتقد است
حاکميت قانون، تنها از طريق اعمال قانون ممکن و به صلاح است.
جالب اينکه وی نيز در نهايت به روش تام و از طريق اسلحه مسئله را حل می کند!
که می دانيم اين واقعيت ندارد.

حال چگونه نتيجه گيری کنيم؟
قانون به وسيله اسلحه و از طريق اعمال زور حاکم می شود؟ يا نمی شود؟

در اين داستان به درستی تحليل شده که
سير تحول اجتماعی ـ راه آهنی که خواه ناخواه از راه می رسد ـ راه خود را بازمی کند و
افراد و کنش های آنان، چندان در وقوع يا عدم وقوع آن نقشی ندارند، و
زور راه گشا نيست، بلکه تير خلاصی است بر پيکره محتضر دوره ای سپری شده.

2008-04-23T01:36:00.000-07:00

La Mome (The passionate life of Edith Piaf) (2007) Olivier Dahan
داستان زندگی اديت پيف (63-1915) خواننده سرشناس فرانسوی مرور می شود.

* * *
بازی ماريون کوتيار محشر است، محشر.
بعد از مدتها يک بازی درجه يک ديدم و حظ بردم، جای همگی خالی.

البته فيلم، کلاً کار قوی نيست،
خاصه فيلمنامه خيلی ضعيف است،
داستان پرکشش نيست،
به لحاظ تعليق مشکل دارد، و
در گره افکنی هم غالباً موفق عمل نمی کند؛
روايت غيرخطی و ازهم گسيخته داستان هم با
برش های زمانی ناموجه بر لکنت کار افزوده است.

به اين ترتيب کارگردانی هم در ايجاد يک کليت لذتبخش متوازن و متعادل ناموفق است،
اگر چه که در کليت اثر توانسته است به مدد استفاده از
صدای پرقدرت، حس برانگيز، و دارای سايه روشن های ظريف احساسی اديت پيف، و
غلبه رنگ های تيره در فيلمبرداری اکثر صحنه ها، و
طراحی مناسب صحنه و لباس، و در کل
نمايش کنتراست فضای غمبار زندگی اديت پيف با روحيه شاد و سرخوش وی،
فضای حسی سيمپاتيکی در تماشاگر القا کند و
از اين طريق وی را به همدلی وادارد.

مثالی عالی برای مقايسه در اين دست آثار (زندگی نامه هنرمند)
آمادئوس، شاهکار ميلوش فرمن است:
Amadeus (1984) Milos Forman
که با هنرمندی به شکلی اصيل و مفرح زندگی نابغه دنيای موسيقی
ولفگانگ آمادئوس موتسارت (91-1756) را به تصوير می کشد.

2008-04-22T00:42:00.000-07:00

Pixote: The law of the weakest (1981) Hector Babenco
داستان يک پسربچه خيابانی به نام پيشوت است که در فقر و فساد دست و پا می زند.

* * *
اگر خوشی زده زير دلتان و دلتان هوای ضدحال کرده،
اين فيلم را توصيه می کنم.
از زمين و هوا سر اين آدم بلا نازل می شود؛
انگار آمده که فقط ضدحال بخورد...

به لحاظ مستندنمايی اين فيلم خيلی به
City of God (2002) Fernando Meirelles and Katia Lund
شبيه است و جالب اينکه هر دو هم محصول برزيل!
البته نمونه وطنی آن را هم داشتيم:
زير پوست شهر (1379) رخشان بنی اعتماد

بالشخصه فکر می کنم اثر بايد دارای نوعی تعادل احساسی باشد
نوعی حس آميزی متوازن،
به قسمی که اگر ناراحت کننده ترين موضوعات را هم مطرح می کند، ولی
در کل با چاشنی کردن حس های خوشايند،
تجربه ای لذت بخش برای مخاطب بيافريند.

مثل معروفی است به اين مضمون که
برای نشان دادن کسالت، لزومي ندارد و نبايد اثر کسالت بار باشد.

2008-04-16T00:09:00.000-07:00

Witness for the prosecution (1957) Billy Wilder
...
گفتم که فیلم هم فیلم های قدیمی.
هر چند این کار نسبت به آنهایی که چند پست قبل آدرس دادم،
جدید محسوب می شود.

بيلی وايلدر (2002-1906) اين فیلم را با فیلمنامه ای اقتباسی از
نمایشنامه ای به همین نام از آگاتا کريستی ساخته است و
چنانکه می توان انتظار داشت جک لمون (2001-1925) در آن حضور ندارد؛
و هر چقدر اين انتخاب درست بود، به نظرم عدم حضور وی در
One, two, three (1961) Billy Wilder
و استفاده از جيمز کاگنی اشتباه بود.

پرت نیفتم... تعلیق اثر به خوبی تا انتها حفظ شده و آنقدر قوی است که
تماشاگر برغم اینکه داستان عمدتاً در دادگاه می گذرد،
احساس خستگی نمی کند.

خوب از این استاد مسلم سینما جز این هم انتظاری نیست.

2008-04-14T06:23:00.000-07:00

4 Months, 3 Weeks & 2 Days (2007) Cristian Mungiu

دختر جوانی با کمک به هم اتاقی اش برای سقط جنين

مسائلی را از سرمی گذراند...

* * *

فيلم بسيار تاثيرگذار زنانه ای است که

به شيوه ای شبه مستند، احساسات کاراکترهايش را

به خوبی با کمترين ديالوگ ها القا می کند.

ما نيز به همراه قهرمان داستان

احساس می کنيم با پرسش سختی مواجهيم:

چرا زنان بايد تمامی بار مسئوليت عمل جنسی را بر دوش بکشند که لذتی طرفينی است؟

2008-04-13T03:16:00.000-07:00

دایره زنگی (1386) پریسا بخت آور
محمد نصاب آنتن ماهواره به شیرین قول می دهد
اجرت کار خود را خرج تعمیر ماشین پدر وی کند که
روی پشت بام بلوایی برپا می شود...

* * *
فیلمنامه
فیلم برغم لطمه دیدن از تیغ سانسور، آنچنان صدمه نديده است و
به واسطه فیلمنامه خوبی که دارد تماشاگر را تا انتها بدنبال خود می کشد.

بجز داستان اصلی که با محوریت شیرین پيش می رود،
همه داستان های فرعی، به خوبی هدایت می شوند تا
هم به قوام داستان اصلی کمک کنند و هم به خودی خود سهم در بار دراماتیک فیلم داشته باشند.

طنز ـ چه طنز کلامی و طنز نمایشی ـ به لحاظ اجرا بسیار خوب از کار درآمده، و
از کارکرد نشانه ها
ـ چه در پيشبرد داستان اصلی و داستان های فرعی، و چه در اجرای طنزها ـ
به خوبی و با دقت و ظرافت استفاده شده است.

بازی ها
بازی ها بد نیست؛ یعنی همان کاراکترهای کلیشه ای که
از شریف نیا و باران کوثری و گوهر خیراندیش و
متاسفانه امین حیایی سراغ داشتیم.

منتها بازی مهران مدیری این بار انگ شخصیت بود،
بازی بهاره رهنما متفاوت و قابل توجه، و
بازی حامد بهداد عالی.

...
اگر هوای یه فیلم طنز حسابی رو کردین
ـ و نه لودگی و هجویه ای از نوع اخراجی ها ـ
این فیلمو از دست ندین!

2008-04-06T00:43:00.000-07:00

تعطیلات نوروز فرصت خوبی بود برای فیلم دیدن
خیلی با ولع رفتیم سراغ فیلم پرهیاهوی آخرین اسکار
No country for old men (2007) Ethan Coen and Joel Coen

که نومید کننده بود
انگار دخالت اتان در کار جوئل
(کارگردان اثر درخشان O brother, where art thou? (2000) Joel Coen )
کار را خراب کرده است!

بعد از آن همه خون و خشونت، گفتیم برویم سراغ يک کار عاشقانه
Atonement (2007) Joe Wright

که خیلی آبکی از آب درآمد
...
اما
موشی دوست داشتنی در قالب یک فیلم پویانمایی خیلی چسبید
اگر چه که جراحات ناشی از تیغ سانسور
ناسورش کرده بود:
Ratatouille (2007) Brad Bird and Jan Pinkava

بهرحال از برد برد کارگردان The incredibles (2004)
جز این هم انتظار نداشتیم
...
از همه اینها گذشته عیدمان با این فیلم روشن شد
Volver [To return] (2006/I) Pedro Almodovar

از آلمودوار قبلاً Hable con ella [Talk to her] (2002)
را دیده بودم و باید بگویم با همه غرابت موضوعی که داشت،
بسیار پرکشش، تامل برانگیز و به لحاظ احساسی انسانی بود

این فیلم هم اگر نگویم بیشتر به همان اندازه قابل توجه و تکان دهنده است
...
تلویزیون هم بود و از میان زباله هایی که پخش می کرد
چیزهایی می شد پیدا کرد
با همه زخم و زیل های سانسور
مثل
The world's fastest Indian (2005) Roger Donaldson

که «سریعترین سرخپوست دنیا» ترجمه اش کرده اند
یا فیلم تلویزیونی
Bury my heart at wounded knee (2007) Yves Simoneau

که «قلبم را در وطنم دفن کن» ترجمه شده بود
...
تا بعد

2008-03-15T06:05:00.000-07:00

فرارسیدن سال نو و نوروز بر همگی خجسته‌بادا
...
این فیلم‌ها رو دیدم، شما هم اگه گیرتون اومد ببینین

Closer (2004) Mike Nichols
Who's afraid of Virginia Woolf? (1966) Mike Nichols

Don Juan De Marco (1995) Jeremy Leven

اينم بد نیست

Juno (2007) Jason Reitman

اما اینا رو اگه نبینین چیزی رو از دست ندادین

Sweeney Todd: The demon barber of Fleet street (2007) Tim Burton

Love actually (2003) Richard Curtis

اینم جالبه، به قول معروف اگه برای خارجیا جوکه برای ماها خاطرس

Persepolis (2007) Vincent Paronnaund and Marjane Satrapi

...

و اما چند کلمه‌ای راجع به سنتوری و ماجراهای پیرامونش

اولاً فیلم برای گیشه ساخته شده بود و حیف از موقعیتی که از دست رفت
تا مردم را دوباره با سینما آشتی بدهد
با آن اجراهای دست اول جوان‌پسند و بازیگران خوش‌برورو

دوماً مهرجویی همیشه گیشه را خیلی خوب می‌شناسد و
این نه تنها بد نیست که خیلی هم خوب است ولی به گمونم از همین جا هم خورد
و گرنه فیلم چیزی برای این همه جارو جنجال نداشت
در واقع دعوا بر سر پوستین ملا بود و بس

سوماً برعکس بسیاری از کارهای مهرجویی
نه تنها به لحاظ هنری این کار خیلی ضعیف بود که
وجه تحلیلی آن هم قابل مقایسه با بقیه کارهای وی نبود

چهارماً اینکه فیلم را بدزدند و
توی رسانه ها مصاحبه کنند و
شماره حساب بدهند و
جاروجنجال کنند و الخ

این همه یعنی ایهاالناس فیلم توی بازاره برید ببینید
اینو نوشتم چون دوستی بسیار اخلاقی، می گفت
درست نیست پول برای مال دزدی داد

گفتم این مال جائیه که فیلم رو پرده اس،
انوقت توی کوچه کپی قاچاقشو میفروشن،
نه اینکه راه دسترسی رو بستن، می گن

نبینید و نشنوید سر عشق
مشکل حکایتی است که تقریر می کنند
...
آخر اینکه
آقایونا
خانوما
فیلم هم فیلم قدیم
اونا رو می شه هزاربار دید و لذت برد

Metropolis (1927) Fritz Lang

Faust (1926) F. W. Murnau
Sunrise: A song of two humans (1927) F. W. Murnau

Das cabinet des Dr. Caligari (1920) Robert Wiene

Bronenosets Potyomkin (1925) Sergei Eisenstein

و الخ

2007-04-26T06:27:00.000-07:00

Lost Highway (1997) David Lynch

خلاصه داستان
مردی که به رابطه نامشروع همسرش پی می‌برد، وی و فاسقش را به قتل می‌رساند.

* * *
یک
ساختار نامتعارف روايت سينمايی لينچ، ممکن است بيننده را سردرگم کند؛
ساختاری که بسیار بديع است و در عين سرخوشانه و بازی‌گوشانه بودن،
جدی، عبوس، تراژيک و
حتی آزاردهنده است.

دو
استفاده از موتیف جنسی و
ناتوانی جنسی فرد در ارضا زن و
در دنیای خیالی وی در شمایل پیتر،
مکانیک جوان و به لحاظ جنسی سیری‌ناپذیر و قدرتمند،
به نظرم شاه‌کلید درک فیلم است.

یعنی جایی که
دنیاهای خیالی، نمادین و واقعی به آشکارترین شکل با هم تلاقی می‌کنند.

سه
از نکات جالب اثر که به آن کيفيتی پسامدرن می‌دهد باید به شخصیت مرد مرموزی اشاره کرد که
می‌توانست در آن واحد هم پیش روی فرد (شخصیت اصلی) باشد و هم در خانه وی!

به قسمی که وقتی فرد ناباورانه تلفن خانه را می‌گیرد،
مرد مرموز پیش روی وی در آنجا گوشی را برمی‌دارد و با وی صحبت می‌کند.

مرد مرموز در هر سه دنیای فرد ـ دنیای خیالی، دنیای نمادین و دنیای واقعی ـ حضوری فعال دارد
یعنی از فیهاخالدون زندگی فرد و همسرش خبر دارد و

نه تنها در لحظه لحظه آن حضور دارد که از آنها فیلمبرداری هم می‌کند و
آن فیلم‌ها را برای خودشان می‌فرستد تا ببینند؛

امری که آنان را شوکه می‌کند و به شدت می‌ترساند ـ ضربه دنیای واقعی به دنیای خیالی ـ و
آنان را وامی‌دارد تا نمایندگان دنیای نمادین ـ پلیس ـ را
وارد خصوصی‌ترین حریم زندگی مشترکشان کنند.

مرد مرموز در دنیای خیالی فرد ـ در واقع دنیای نمادین پیتر مکانیک جوان ـ نیز فعالانه حضور دارد
آن چنان که آلت قتاله را به دست وی می‌دهد تا فاسق را به قتل برساند.

...
این همه دلالت بر وجوه ابرانسانی مرد مرموز
به نظر من حکایت از چیزی ندارد مگر خود صاحب اثر.

چه کسی جز وی می‌تواند چنین ویژگی‌های ابرانسانی داشته باشد و
به راحتی سرنوشت شخصیت‌ها را رقم بزند و از دنیاهای خیالی آنان حتی مو به مو خبر داشته باشد؟

نکته دیگر در فیلم ـ در راستای وجه پسامدرن آن ـ وجوه طنازانه آن است:
دیک
صرف نظر از اسم ناجورش و در عین حال نمادینش که در جای خود قابل تامل است (!)
به شکلی نمادین
نمایشی بی‌نظیر است از رعایت قانون و در عین حال
نمادی کامل برای قانون‌شکنی!

این فصل فیلم که وی راننده بخت برگشته را همراه با له و لورده کردن،
موعظه می کند تا مقررات راهنمایی و رانندگی را مراعات کند و
دست آخر قول بدهد که یک جلد کتاب مقررات راهنمایی و رانندگی بخرد و بخواند،
اوج این طنز سیاه است.

چهار
مکاشفه‌ای که پیش روی بیننده روی می‌دهد، مکاشفه هولناکی است که
بر اثر تداخل دنیاهای سه‌گانه مذکور بدست می‌آید.

دنیایی که تماشاگر در آن نقشی فعال برعهده دارد
چرا که باید میان دنیای خیالی فیلمی که تماشا می‌کند و
دنیای خیالی فرد و
دنیای خیالی فیلمی که در دنیای خیالی فرد، پیتر مکانیک شاهد آن است و
دنیای خیالی که حاصل هم‌ذات‌پنداری با دنیای خیالی فیلم است
از سویی و
از سوی دیگر دنیای نمادین همه آنها و
در نهایت دنیای واقعی،
همانند یک بندباز ماهر
بازی‌گوشانه
ورجه وورجه کند
که هم لذت‌بخش است و
هم دلهره‌آور، و
هم آزاردهنده!

پنج
آخرین نکته اینکه فیلم همانطور که از نامش پیداست
ارتباط وثیقی با جا به جایی دارد در این دوره و زمانه ما که
در آن اتومبیل و جاده ـ خاصه بزرگراه ـ نقشی حیاتی دارد.

در واقع، راه نماد رفتن است و
اشاره به سلوک دارد که
در آثار لينچ به اشکال گوناگون تکرار می شود.

و اتومبیل که هم بر رفتن دلالت دارد و هم بر خودمختاری که
به فرد حریمی خصوصی عطا می کند برای گریز از عرصه عمومی
نوعی سر در لاک خود فروبردن و
گریختن از آسفالت بی انتها و خطوط مقطع که ادامه فرامی خواند

گریختن از دنیای واقعی که
چنگی به دل نمی زند و
جز حرمان و سرشکستگی ندارد و
رسیدن به وصال و
تسلیم شدن در برابر دنیای لذت بخش رویا و
...

* * *
خواندن کتاب زیر برای درک فیلم بسیار یاریگر است و
من از آن بسیار بهره بردم
( اگر چه که با بعضی تفاسیر آن موافق نیستم که در همین پست هم شاید تاحدودی مشخص باشد):
ژیژک، اسلاوی (1384) هنر امر متعالی مبتذل: درباره بزرگراه گمشده دیوید لینچ. مازیار اسلامی. تهران: نشر نی.

مطلبی خواندنی درباره لینچ و آثارش در از سینما و ...

2007-03-31T11:30:00.000-07:00

یک
سگ رفت و جای خود را به خوک داد
خوک‌هاتان پرواربادا
و
هر روزتان نوروز، نوروزتان پیروز

دو
اخراجی‌ها (1385) مسعود ده‌نمکی
خلاصه داستان فیلم
عده‌ای از آقایون اراذل تصمیم می‌گیرند به همراه مجید سوزوکی ـ گنده لات محل ـ عازم جبهه شوند که می‌شوند. مجید در جبهه متحول و شهید می‌شود.
* * *

... ببینید، به نظر من، حتماً باید این دو کار را برخلاف میل باطنی هم که شده، انجام داد:
یکی مرور یادداشت‌ها، سرمقاله‌ها و خبرهای ویژه کیهان و جمهوری اسلامی، و دیگری
خواندن «احمدی‌نژاد، معجزه هزاره» به قلم فاطمه رجبی.

تماشای «اخراجی‌ها» را هم باید در همین راستا ارزیابی کرد. به علاوه، نباید فراموش کرد که
محسن مخملباف هم مراحلی را از فریاد تا ترور [پیش از انقلاب] تا «استعاذه» و «توبه نصوح» در حوزه هنری، و تا «شب‌های زاینده‌رود» و «نوبت عاشقی»، و تا «در» و «تست دموکراسی» [مجموعه قصه‌های کیش]، و تا «سکس و فلسفه» ازسرگذراند تا شد محسن مخملباف.

حالا چه قبولش داشته باشید، چه قبولش نداشته باشید، نمی‌توانید انکار کنید که وی «انسان را رعایت کرد».
خیلی‌ها همان که بودند هستند و افتخار می‌کنند که هیچ تغییری نکرده‌اند، که هیچ تغییری نمی‌کنند،
عده‌ای هم تغییر کردند و افتخار می‌کنند که تغییری کردند و تغییر می‌کنند.

و من به تغییر احترام می‌گذارم.

اما درباره فیلم،
خوب حرفی برای گفتن ندارد؛ جز مقادیری جوک دست چندم و لودگی، چیزی که به چشم می‌آید بودجه سرسام‌آوری است که برای ساخت آن از جیب من و شما برای طبع‌آزمایی ده‌نمکی هزینه شده است (که البته برای ما دیگر نباید چیز تازه‌ای باشد).

یک چیزی هم باید اضافه کنم و
اون بازی متفاوت امین حیایی است
البته دوست دارم در فرصتی مقتضی به مقوله بازیگری بپردازم و
در اونجا درباره این بازیگر با استعداد بیشتر بنویسم
...
همه چیز درباره اخراجی‌ها توسط فیلمیران

سه
300 (2006) Zack Snyder
خلاصه داستان فیلم
سیصد سرباز اسپارتی سه روز در مقابل سپاه پرشمار خشایارشا مقاومت می‌کنند و تا نفر آخر ـ لئونیدوس ـ کشته می‌شوند ولی تسلیم نمی‌شوند.
* * *

درباره راست و دروغ واقعه تاریخی خیلی گفته و نوشته‌اند، ولی چنان که از اثری اقتباسی از کمیک استریپ‌های فرانک میلر انتظار می‌رفت، فیلم تصاویری تاثیرگذار دارد به همان قوت تصاویر ارجینال. البته ناگفته نماند که پس از اثر درخشانی چون SinCity دیگر مشکل بتوان به چنین کارهایی به لحاظ نوآوری نمره قابل قبولی داد به علاوه اینکه به لحاظ مضمون و محتوی هم فیلم بسیار شعاری و کلیشه‌ای از آب درآمده است.

در آخر، از اینکه جمع شویم و امضا جمع کنیم و هیاهو کنیم که ما چنین نیستیم یا نبودیم و چنانیم یا چنان بودیم، خیلی خوشم نمی‌آید؛ چون موضع افراد ذلیل، ضعیف و مستاصل است. نه اینکه واقعیتی محرز چون جنگ روانی و استفاده دیپلماتیک یا ابزاری از محصولات رسانه‌ای را بخواهم انکار کنم. نه. ولی این توطئه‌انگاری ـ در اکثر مواقع بیمارگونه «دائی‌جان ناپلئون»ی ـ هم دردی از ما دوا نمی‌کند... فیلم را باید با فیلم جواب داد.

مطالبی مفصل درباره فیلم در ویکی‌پدیا

چهار
Babel (2006) Alejandro Gonzalez Inarritu
خلاصه داستان فیلم
توریست امریکایی در مراکش به ضرب گلوله نوجوانی بازیگوش مجروح می‌شود و همسر وی برای نجات او به تکاپو می‌افتد.
* * *

پس از مدتها، فیلمی ارزشمند در میان خیل آثار بی‌ارزش یا کم‌ارزش هالیوودی؛ البته نه به خاطر تقطیع موازی و با برهم‌زدن نظم زمانی وقایع، که کار تازه‌ای نیست ـ که به نظرم خیلی هم خوب درنیامده است ـ بلکه به خاطر موضوع بنیادی «امکان یا امتناع ارتباط میان انسان‌ها»ی فیلم که از همان ابتدا از طریق نام نمادین فیلم به ذهن متبادر می‌شود، و به خاطر تعلیقی که به نحو خوب و مطلوبی درآمده و به خاطر بازی‌های روان و بسیارخوب و به خاطر موسیقی متن تاثیرگذار و عالی آن.

فیلم با «امتناع ارتباط» آغاز می‌شود، امتناعی نه تنها حاصل تنوع زبان‌ها ـ انگلیسی، اسپانیولی، فرانسوی، عربی، ژاپنی، و زبان اشاره ویژه کر و لال‌ها ـ که حاصل مانع و مشکلی ژرف‌تر است یعنی فقدان هم‌دلی حتی در میان هم‌زبانان، و البته فرجامی جز فاجعه ندارد؛ و بدین ترتیب، نطفه فاجعه بسته می‌شود. و انگار انسان را گریزی از این سرنوشت محتوم نیست. ولی پایان فیلم، خوش‌بینانه است و انسان‌ها، با دست یافتن به هم‌دلی بر مانع تنوع زبانی غلبه می‌کنند.

هر چند که متاسفانه این فرایند شریف و انسانی یعنی فرایند نیل به هم‌دلی خیلی سریع طی می‌شود و مجالی برای پرداختن به جزئیات آن باقی نمی‌ماند و این دقایق فدای پرداختن به رویدادها می‌شود و تحت‌الشعاع گره‌گشایی‌ها در داستان اصلی و داستان‌های فرعی قرار می گیرد.

از نکات جالب فیلم به نظرم یکی شخصیت دختر کر و لال است که وجهی نمادین دارد و بر امتناع هر گونه ارتباط میان انسان‌ها دلالت می‌کند، و در عین حال، به نحوی درخشان پرداخت شده به قسمی که تماشاگر، بسیارعالی و بیشتر از دیگر شخصیت‌ها با وی ارتباط برقرار می‌کند.

نکته دیگر چهره مثبتی است که از راهنمای مسلمان توریست‌ها ارائه می‌دهد که در میان این خیل فیلم‌های پرخاشگرانه کلیشه‌ای هالیوودی علیه اعراب و عرب‌زبانان ـ اتباع کشورهای شمال افریقا عرب نیستند ـ و مسلمانان نوبر است.

...

روایت‌های گوناگون درباره برج بابل و مطالبی اضافه‌تر

2006-08-20T01:44:00.000-07:00

به نام پدر (1384) ابراهیم حاتمی‌کیا
* * *
خلاصه داستان فیلم
پای حبیبه دانشجوی باستان‌شناسی هنگام کار فیلد روی مین می‌رود؛
مینی که پدر وی در زمان جنگ کاشته است.

* * *
اسارت حاتمی‌کیا در دستان حاج کاظم و فاطمه
به نام پدر در همین داستان یک‌خطی خلاصه می‌شود و خلاصی نمی‌یابد.
متاسفانه حاتمی‌کیا پس از آثار ماندگار و درخشانی چون روبان قرمز
دچار چنان رکود و افت شدیدی شده است
که مشکل می‌توان اين اثر را در کارنامه امروز وی پذيرفت.

مشکل در احساسات‌گرایی مفرط فیلم نیست
که او بسیار پیشتر در فیلم قابل قبول از کرخه تا راین نیز
در دام چنین رویکرد و رویه ای افتاده است و
البته به سلامت به در آمده.

مشکل در تکراری شدن همه آن چیزهایی است که
به سینمای وی هويت می‌دهد.

حرجی نیست اگر وی خود را وام‌دار حاج کاظم و فاطمه می‌داند
خرده هم نمی‌گیریم که چرا هم چون مسعود کیمیایی
سینمایت خلاصه شده است در حسرتی سطحی و ساختگی بر
دنیای از دست رفته رفاقت‌های آنچنانی و
منفعت‌طلبی‌های آزمندانه آنانی که ریاکارانه دم از ايثار می‌زنند و
انتقام گيری‌های انفرادی و الخ

همه آدم‌ها در به نام پدر شعار می‌دهند
شعارهایی به غایت تکراری، دست‌مالی شده و از معنا تهی گشته

شاید اگر حاتمی‌کیا در نگارش فیلنامه
مقهور شخصیت‌های فیلم‌های قبلی‌اش نمی‌شد و
آنان را از نو (و یا دقیق‌تر) خلق می‌کرد و
از بازیگری به جز پرستویی استفاده می‌کرد و
در گرفتن بازی وسواس بیشتری به خرج می‌داد و
...
به نام پدر می‌توانست ناپلئونی نمره قبولی بگیرد و
هنرش در گرفتن آب چشمی از تماشاگر خلاصه نمی‌شد.
* * *
یادداشت حامد اصفهانی در روزنامه رسالت
یادداشت خواندنی محمد قوچانی در شرق

2006-04-04T07:16:00.000-07:00

از سینما و ... درباره چهارشنبه سوری

2006-03-25T02:22:00.000-08:00

چرا ما همه خوبیم شاهکار نشد؟
فکر می‌کنم اگر میرباقری نکاتی را مراعات می‌کرد
اثر به شاهکاری بدل می‌شد، ماندگار!
1
اگر کامران را نشان نمی‌داد و
اگر عکس جمشید را نشان نمی‌داد.
با این دو نکته جمشید از شخصیت واقعی و
در حد و اندازه دیگر شخصیت‌های اثر به
شخصیتی اسطوره‌ای و یا نوعی خدا ـ انسان ارتقا پیدا می‌کرد و
اثرش در فیلم پیچیده‌تر و
خودش رازناک‌تر و رمزآمیزتر و
در نتیجه برای تماشاگر تاویل‌پذیرتر می‌شد
(کیفیتی که گودو در «در انتظار گودو» ساموئل بکت دارد).
2
اگر زن جمشید را حذف می‌کرد.
که هم به نکته قبل کمک کرده بود و
هم از پراکندگی اثر در میان شخصیت‌های متعدد و
در عین حال حضور شخصیت کمرنگ زن
نجات می‌یافت.
3
اگر پدربزرگ کر و لال بود.
در وضعیت کنونی فقط لال است که
حکایت از نوعی رابطه یکسویه دارد که
در فیلم برای آن کارکردی در نظر گرفته نشده اما
اگر رابطه به کلی گسسته بود
با وضعیت منفعل شخصیت سازگارتر بود
به علاوه اینکه تاویل‌پذیری آن برای تماشاگر بیشتر می‌شد.

2006-03-25T01:27:00.000-08:00

به بهانه چهارشنبه‌سوری
در بار هستی
ـ و البته همه آثار میلان کوندرا ـ
یک تاکيد اساسی بر پیچیدگی رابطه جنسی وجود دارد؛
اینکه در این رابطه همواره باید ساحت عشق را از ازدواج و
این دو را از
آنچه که باید به سادگی رفع نیاز جنسی دانست، متمایز ساخت.

تو عاشق کسی هستی، عاشق تنها یک نفر، یک شخص خاص؛
چرا که عشق بی‌همتاست، یگانه است.

تو همسر کسی(کسانی) هستی که دوستت(دوستتان) دارد(دارند) که
دوستش(دوستشان) داری و
دوست دارید به یکدیگر رسیدگی کنید و نگران هم باشید و
اینگونه است که به یکدیگر متعهد گشته‌اید و
از این تعهد، احساس امنیت می‌کنید، احساس آرامش
چرا که احساس می‌کنید به کسی(کسانی) نیاز دارید که
نگرانتان باشد(باشند)

تو شریک جنسی هر کسی هستی که
بتواند در برآوردن این نیاز(میل و خواسته) با تو شریک شود
برای لحظه‌ای، آنی؛
نه احساسی پایدار و عمیق از پیش و پس این لذت ناب و ناپایدار که
عشقش نامی و
نه دغدغه انجام و فرجامش که
تعهدش خوانی
چرا که از این نیاز همچون دیگر نیازهایت ـ تشنگی و گشنگی ـ
تنها زمانی آگاه می‌شوی و به گاه رفع هیهات که به یادش آری!

آیا در این نگاه که به غایت مردانه به نظر می‌رسد،
چیزی، هسته‌ای، و یا جوهره‌ای وجود دارد که
مردانه‌اش می‌کند یا که
این حس زاییده فضای فرهنگی امروز ماست و
به خود نه زنانه است، نه مردانه؟
نگرانی، وحشت و خودخوری مژده در چهارشنبه‌سوری
از کجا نشات می‌گیرد؟
دلخوری فریدا از کجا؟
این فاجعه‌باوری را باید به چه معنا کرد؟
به درک سنگینی تحمل‌ناپذیر «بارهستی»؟
آیا رهایی که ترزا
در انتها تجربه می‌کند
نشانه نوعی والایش و رستگاری است؟
یا سبک گرفتن «بارهستی»؟

2006-03-23T11:54:00.001-08:00

دو يادداشت درباره «ما همه خوبيم» از مهرزاد دانش در جام جم و ايران و
يك يادداشت از عليرضا نداف در جوان

2006-03-23T11:11:00.000-08:00

Crash (2005) Paul Haggis
خلاصه داستان فيلم
ماجراي زندگي شهروندان امريكايي از قوميت‌هاي مختلف كه
در يك تصادف رانندگي با يكديگر برخورد پيدا كرده‌اند،
از ديروز تا فردا مرور مي‌شود.
* * *

كارگردان (و نويسنده) برغم موضوع جالبي كه برگزيده است
توفيقي در اجرا بدست نمي آورد و
فيلم از حد كليشه‌ها و پيش‌داوري‌هايي كه خود مي‌خواهد به نقد بكشد، فراتر نمي‌رود.
اينكه همه كركترهايي كه در تصادفي گردهم آمده اند،
از اقليت‌هاي قومي امريكا هستند و
طي دو روزي كه مرور مي‌شود اينقدر به طور هم بخورند و
وقايع طوري جفت و جور شوند كه تقريباً همه هم از خجالت هم دربيايند،
زيادي تصادفي و تصنعي است؛
به قسمي كه به باورپذيري اثر لطمه زده.

به علاوه كه كركترها در حد تيپ‌هاي آشنا و قابل انتظار تماشاگر باقي مي‌مانند و
البته به همين دليل كه عموماً به شخصيت بدل نمي‌شوند،
خود ـ چنانكه اشاره شد ـ اسير كليشه‌ها و پيش داوري‌هايي مي‌شوند كه
بناست به نقدشان برخيزند و
بدين ترتيب، مشت كركترها پيش تماشاگران باز است و
بنابراين كمتر در برانگيختن همدلي تماشاگر كاميابند.
* *‌ *
يادداشت امير عزتي

2006-03-19T06:44:00.000-08:00

فردا نوروز است و
آغاز سال هشتاد و پنج خورشیدی

نوروز بر همگان خجسته بادا.

2006-03-19T05:57:00.000-08:00

یک
Frida (2002) Julie Taymor
فیلم که به مرور زندگی
نقاش معاصر مکزیک فریدا کالو (54-1907) می پردازد،
اثری است گیرا و به غایت زنانه که البته
به یکبار دیدنش حتماً می ارزد.

دو
ما همه خوبیم (1383) بیژن میرباقری
خلاصه داستان فیلم
دوست فرزند ارشد خانواده که در خارج بسر می برد،
با عکس و پیغامی از وی می رسد مبنی بر اینکه
می خواهد همه اعضای خانواده را در فیلمی ببیند.
مادر و پسرکوچک خانواده به تکاپو می افتند،
ولی دیگران کمتر تمایلی به همراهی دارند.
به هر تقدیر فیلم آماده می شود تا برای جمشید فرستاده شود
ولی ...
* * *

اتفاق سینمای ایران
بیژن میرباقری، در اثری بی ادعا
با بازیگرانی که هیچیک ستاره نیستند ولی
حاشا که چیزی بدهکار آنان هم نیستند
کاری کرده است کارستان که
به نظر من می توان آن را اتفاق سینمای ایران قلمداد کرد.

یک
حضوری غمناک غمناک
از آرزویی دور و به غایت دست نایافتنی و
نومیدی مفرط خانواده ای فرسوده و در آستانه فروپاشی
در فضایی ساده، معمولی، امروزی، اینجایی،
با آدم هایی بی هیچ ویژگی خاص
در تکاپوی بی وقفه روزانه روزمرگی که
پرشتاب باید به وظایف بی شمار و طاقت فرسا سپری کنند
نه مرخصی
نه ترخیصی
...

دو
ما همه خوبیم؛
حکایت دروغ هایی که برای دل خوشکنک
آن دیگری
بی محابا سرهم می کنیم،
در حالیکه خودمان را فراموش کرده ایم.
آخر چه خوبی؟ کدام خوبی؟
با چه دلخوشی؟ با چه دلگرمی؟
و با کدام امید؟ امید به چه؟ و به که؟

تا بعد...

2006-03-19T01:55:00.000-08:00

پاسخی برای
«نگاهی به نقدی که بر «چهارشنبه‌سوری» نوشته شد!»

منهای یک
من آدم ناراحتی هستم،
چه کسی کاری به کارم داشته باشد و ککی به تنبانم بيندازد،
چه کسی کاری به کارم نداشته باشد و
از قضا به آنکه کاری به کارم ندارد، بيشتر کار دارم و
البته با آن ديگری، به طريق اولی بيشترتر و
در همه حال فکر می‌کنم جانب متانت را نگه می‌دارم
انشااله.

صفر
عرضم به حضور آن عزيز سررشته‌دار که خوشبختانه
زمينه مشترک و تفاهمی بین ما درباره فيلم وجود دارد که
کار را راحت می‌کند و نتيجه‌بخش بودن اين بحث را
نويد می‌دهد و آن اینکه چهارشنبه سوری
«اثر برجسته‌ای نیست».

يک
وقتی منتقد در خلاصه داستان فیلم می‌نویسد
«همه چیز انگار روبراه می‌شود»،
اولاً در مقام شرح داستان فیلم است و نه اظهارنظر و
ثانياً از طریق همین انگار می‌خواهد
داستان فیلم را لو ندهد
تا عطش تماشاگر احتمالی را فرونکشد و
در عین حال نوعی حس تعلیق را القا کند که
هم در فیلم می‌توان یافت و
منتقد بارها بدان اذعان کرده است و
هم اقتضای خلاصه داستان است
برای خواننده‌ای که احتمالاً هنوز فیلم را نديده.

دو
عزیز سررشته‌دار، نفرموده‌اید
چرا قیاس بازی عرب‌نیا و فرخ‌نژاد را بی‌جا می‌دانید؟ و
اصلاً مقایسه دو چیز به نظر شما با چه شرطی بجاست؟
آیا وجود دست کم یک وجه اشتراک
برای مقایسه دو چیز کافی نیست،
تا آن مقایسه را بجا بدانیم؟
آیا اگر بازی این دو را در نقش واحد مردنابکار
با یکدیگر مقایسه کنیم، نابجاست؟
و اگر براساس میزان توفیق هریک در برانگیختن
حس هم‌ذات‌پنداری در تماشاگر با نقش،
یکی را موفق‌تر از دیگری بدانیم، نابجاست؟
و اگر براساس مشخصات تیپیک و شخصیتی برساخته
فیلمنامه‌نویس و کارگردان و بازیگر و دیگر عوامل فیلم
به آسیب‌شناسی کرکتر پرداخته و
فراتر از تماشاگر عامی
به عنوان یک منتقد
به علل و دلایل ناکامی یکی و
کامیابی دیگری اشاره نماییم، کاری نابجاست؟

عزیز سررشته‌دار،
شما چرا گرفتار تئوری توطئه شده اید؟
چرا وقتی چیزی مورد نقد قرار می‌گیرد،
به منتقد می پردازید ؟
وگرنه عبارت «افراط در نظر منفی»
مگر جز زیر سوال بردن انگیزه اوست؟
اصولاً شما نقد را چگونه چیزی می‌دانید؟
مگر نه اینکه نقد به خودی خود حاوی عنصر نفی است و
با انکار وضع موجود آغاز می‌شود؟
آیا شما فکر می‌کنید با نقد «من» به جای نقد «نقد من»،
می توانید گرهی از مشکل بازیگری علیدوستی یا
هر مشکل دیگر بگشایید، و
به من یا دیگری کمکی برسانید؟
چنین رویه‌ای در بازخوانی انگیزه‌ها
به جای پرداختن به انگیخته‌ها،
البته به یک کار می‌آید و
آن تشفی خاطر روانی بیمار، که از شما و
همه ما دور بادا.

اما اینکه آیا می‌توان دست به تعمیم زد یا خیر و
آیا اصلاً درباره شمال شهری و جنوب شهری
گفتن و نوشتن، کاری بجاست یا نه؟
بازمی گردد به درک ما از کرکتر نمایشی که
بسیار با تلقی از شخصیت نزدیکی دارد.
در هر دو ما با ویژگی‌هایی عام و خاص مواجهیم؛
عام به واسطه نقش یا آنچه تیپ ممکن است بنامیم و
خاص به واسطه خصلت منحصر بفرد شخصیت.
بدین ترتیب، هریک از ما از وجوهی عامیم و
از وجوهی دیگر خاص.
برای مثال من از حیث تهرانی بودنم، عامم و
شبیه دیگر تهرانی‌ها
(و البته متفاوت از شهرستانی‌های محترم)
و در عین حال، خاصم، به واسطه
خلق و خوی و رنگ و روی اختصاصی خودم که
از ژنتيک و تجربیات خاص و
منحصر بفرد من ناشی می شود.
بنابراین، چرا باید از برشمردن
ويژگی‌های تیپیک دخترجوان شمال‌شهری برآشفت؟
و آن را «تعمیم منطقی نادرست» دانست؟
شما که به درستی می‌گویی
«کافی است جامعه‌شناسانه راه بیفتی و شاهد بجویی»،
حتماً شاهدها جسته‌ای که
بد نبود ارائه می‌کردی و
به ادعا بسنده نمی‌کردی که
شاهد بر رد ادعای شما بسیار است.

سه
چه بسیار فصل‌ها که
از فیلمی پسندیده ام و در عین حال، کل اثر را
نارسا و ناقص و
ناتوان در ایجاد احساس لذتی بی‌واسطه
ـ لذتی صرفاً ناشی از زیبایی اثر ـ
یافته ام.

عزیز سررشته‌دار، حتماً شما هم قبول داری که
باید کلیت اثر را در نظر گرفت و
اشاره منتقد مبنی بر اینکه
حذف دو فصل ابتدایی و انتهایی فیلم
لطمه ای بدان وارد نمی کند که هیچ،
اثر را نجات هم می دهد،
از همین زاویه است.
وگرنه ای بسا سکانس ها که به خودی خود
عالی درآمده و من هم به برخی اشاره کرده ام.

چهار
این بند اصلاً مفهوم نیست!
در واقع مشکل روایت و راوی،
چه ربطی به چند ضلعی کرکترها دارد؟ و
چگونه با کمک آن
می توان آن مشکل ديگر را حل کرد؟

پنج
درباره این بند هم فکر می کنم
به اندازه کافی نوشته ام؛
داوری با خواننده.

شش
عزیز سررشته دار، شما خودش را ناراحت نکن!
اجمالاً از چند طریق می‌توان به پیام فیلم و
موضع نهایی (صاحب) اثر رسید:
اولاً از طریق پیگیری نشانه‌هایی که
در اثر برجسته شده و بدین ترتیب
مورد تاکید قرار گرفته اند.
دوماً از طریق توجه به این نکته که
آیا این نشانه های موکد
مجموعه ای سازگار و هدفمند می سازند یا نه؟
سوماً از طریق ارتباط برقرار کردن میان آن نشانه ها و
دنیای بیرونی یا زمینه اثر
(همان بحث ارتباط تکست و کانتکست).
چهارماً از طریق ملاحظه دیگر آثار صاحب اثر که
البته هم دریافت ما را تکمیل می کند و
هم بر آن مهر تایید می زند.
اما درباره چهارشنبه سوری و اینکه
چگونه می توان چنان پیامی از آن دریافت؛
نخست نشانه های برجسته فیلم را مرور کنیم:
داستان برمبنای کار شکل می گیرد.
این نخستین نشانه و شاه‌کلید اثر برای تاویل آن است.
کار به خودی خود دلالت بر رابطه ای نامتقارن دارد که
یکسوی آن کارفرما قرار می گیرد و سوی دیگر آن کارگر
این رابطه که بطور معمول و
بنابر آموزه های مارکس استثماری است
خود دو طبقه اصلی هر اجتماعی را شکل می دهد:
طبقه فرودست و فرادست.
و البته طبقه متوسط هم بطور طبیعی
گرایش به طبقه فرادست دارد.
این تحلیل خواه ناخواه تحلیلی ایدئولوژیک است
که به داوری به نفع طبقه فرودست کارگر می پردازد و
براین اساس هر آنچه متعلق به این طبقه است،
تقدیس می کند و
هر آنچه متعلق به طبقه فرادست است،
تقبیح می کند.
بدین ترتیب است که شما از فضای شرکت خدماتی و
کارگران پیر و جوان آنجا
و به ويژه از رابطه روحی و نامزد شریفش
به جز شادی و سرزندگی و شور و شعف،
فداکاری، ازخودگذشتگی، ایثار، رفاقت،
سادگی و صداقت، نجابت،
عشق، صفا و صمیمیت نمی بینید.
شاهد مثال:
فضای مفرح حاکم بر فصل افتتاحیه در مقایسه با
فضای سنگین آمیخته به دروغ و نفاق، و نفرت و انزجار،
قهر و جدال، جدایی و استیصال، و اخم و کج خلقی فصل دوم فیلم.
کرکترها هم عموماً فاقد شخصیتند.
در واقع فرهادی با تخت و تک بعدی ساختن کرکترها و
از شخصیت تهی کردنشان و به تیپ نزدیک کردنشان و کلیشه ساختنشان
می خواهد تماشاگر به سادگی و بدون ارتکاب به خطا
بتواند درباره کرکترها همانطور داوری کند که
صاحب اثر خواسته و زمینه های آن را چیده است.
بدین ترتیب، در سیمین، مرتضی و مژده
کمتر صفت مثبتی می توان یافت و
حال آنکه در روحی و نامزدش،
کمتر صفت منفی می توان سراغ کرد.
البته در اینجا لازم است
به نشانه های ظریف دیگری هم
ـ هم نوا با آخرین سطرها در بند دهم آن عزیز سررشته‌دار ـ
اشاره کرد:
زن های فیلم اصولاً بازی خورده و اسیر مردها هستند
که البته با منطق عمومی چپ حاکم بر اثر سازگار است.
زن کار می کند و
مرد از ثمره کار وی برخوردار می شود.
زن هیچ مالکیتی بر کار خود ندارد.
دومین پیام اخلاقی فیلم را می توان اینگونه دریافت:
زنان ستمدیده عالم، علیه مردان ستمکار متحد شوید!

هفت
ای کاش تعریف دیگری برای بازیگری می آورديد!
و گرنه من چه می توانم گفت؟
یا چه باید گفت؟
که بدین ترتیب مسیر بحث مسدود می نماید.

هشت
«قبول كه جا داشت،
حساسيت بيش‌تری نسبت به چادری كه ديگر نيست،
به نمايش گذاشته می‌شد»،
این هم نقطه اشتراکی دیگر!

نه
این را هم به اندازه اشاره کرده ام،
دیگر چیزی اضافه نمی کنم.

ده
به نظر می رسد من و آن عزیز سررشته دار
نقاط اشتراک بسیاری داشته باشیم، منتهای مراتب،
در چگونگی طرح آنها
روش های متفاوتی را برگزیده ایم یا اصلاً نگزیده ایم.
به دیگر سخن اگر ایشان نیز
دلایل خود را برای ناموفق دانستن فیلم بیان می کردند،
و به تلاش صرف برای رد منتقد نمی پرداختند،
هم بسیاری از سوتفاهم ها برطرف می شد و
هم بسیاری از شباهت ها آشکار می شد
و معلوم می شد ما هردو از یک چیز می گوییم
و اختلاف بیرون شدی
و...

موخره
نقد جهانبخش نورایی را برای مثال
به عنوان شاهد دریافت فیمینیستی از فیلم
در شماره نوروزی مجله فیلم ببینید.

نقد ایرج کریمی نیز در این شماره
به نظرم خواندنی است.

2006-03-12T23:39:00.000-08:00

باز هم چهارشنبه‌سوری
نخست فرارسيدن موسم مراسم سنتی چهارشنبه سوری را شادباش می‌گويم.

دو ديگر اينکه دوستان سن و سال‌دارتر تلخ گوشتی نکنند و
وضعيت نابسامان ما جوانان را درک کنند که
اگر نارنجکی می ترکانيم که گوش فلک را کر می کند و
زهره رهگذر بی خبر را آب، و
اگر دلمان غنج می زند سر به سر ماموران نيروی انتظامی بگذاريم و
حتی بدمان نمی آيد کتکی هم از آنان بخوريم و
شبی را هم در محبس بگذرانيم که
فردايش پيش رفقا بتوان پزش را داد و به اصطلاح کم نياورد
اينها همه از سر شور و نشاط جوانی است و
نيرويی که بايد يک جوری تخليه کرد و
هيجان طلبی است که هيچ جور ديگر ارضا نمی شود.
خلاصه اينجورياست.
اگر کمی هم جوانی خودتان را به خاطر آوريد،
به ما حق که می دهيد هيچ
خودتان هم از خمودگی درمی آييد و
دست می دهيد به دست ما تا با هم از روی آتش بپريم و
شبی بشود خاطره انگيزناک...

سه اينکه دوست سررشته‌دار ناديده‌ای در جريده شريفه فروغ
زير عنوان «نگاهی به نقدی که بر چهارشنبه‌سوری نوشته شد!»،
بدجوری طومار نقد ما را بر چهارشنبه‌سوری به هم پيچيده است که
پيش از هر چيز دست مريزاد دارد و
ای ول که
به خواندن و نچ نچ بسنده نکرده و صاحب اين صفحه کليد را
قابل دانسته؛ آنهم به قاعده ده بند
بلکم يازده بند
...
خدايی حال دادی و
البت که حاجيت اينطوری بيشتر حال می کنه
تو نميری انگاری يکی دو پيک رفته باشم بالا
همچی گرم و نور بالا که نگو
دمت گرم
...
قبول هر سلامی عليکی داره
اصلاً سلام مستحبه ولی جوابش واجب
اينا همه قبول
ولی به تموم صفر و يکای کرکتر کرکتر خطت
باس سرفرصت از خجالتت درام
حاليته؟
پس نقداً
زت زياد.

2006-03-11T03:31:00.000-08:00

The interpreter (2005) Sydney Pollack

خلاصه داستان
مترجم هم‌زمان سازمان ملل ناخواسته
در جريان توطئه ترور رئیس جمهوری کشوری افریقایی قرار می گیرد که
بنا دارد در مجمع عمومی سخنرانی کند.
قضیه وقتی پیچیده‌تر می شود که
درمی یابیم افراد خانواده مترجم
از قربانیان کشتارهای قومی و قبیله‌ای آن کشور هستند.
مترجم از جان خود بیم ناک می شود و
پای مامور امنیتی به میان کشیده می شود ...
* * *

به هر حال فیلم جالبی نیست! و باید پذیرفت که
بدون حس و حال هم نمی توان چیزی نوشت.

2006-03-03T23:02:00.000-08:00

نقد یا بررسی؟
CINEMARCH
بحث خوب، بجا، آموزنده و لازمی را مطرح کرده است که
نقد چیست؟
از آنجا که مدتها بود می‌خواستم وارد چنین بحثی بشوم و
در خود حالی و برای خود مجالی نمی‌یافتم
اکنون فرصت را مغتنم شمرده علی‌الحساب
به نکته‌ای بسنده می‌کنم.

بررسی یا
review
را باید از نقد یا
critique
متمایز ساخت که اولی
بر مرور و معرفی آثار روز
به خواننده عمومی و نه لزوماً عامی
توسط مرورکننده ای به روز که
در آن رشته لزوماً صاحب نظر هم نیست
و عمدتاً حاوی توصیف است
تا تحلیل و ارزیابی اثر
اشاره دارد.

حال آنکه نقد
لزوماً توسط صاحب‌نظر و
در درجه نخست برای صاحب‌نظران، و
درباره اثری که لزوماً محصول روز هم نیست
نوشته و منتشر می‌شود که
و عمدتاً حاوی تحلیل و ارزیابی انتقادی اثر است.

... ادامه دارد

2006-03-02T04:08:00.000-08:00

چهارشنبه‌سوری ـ ادامه 2
سعید از من برای مدعیاتم شواهدی خواسته بود با این تاکید که
در همان کامنت‌ها پاسخ بدهم، که دادم.
مهدی پیشنهاد کرد مطلب را در پست اصلی وبلاگ هم بیاورم
خوب پیشنهاد بدی نبود، آوردم.
دیگر دوستان خواهند بخشید اگر تکراری است.

حق با شماست،
ادعا نیازمند استدلال قوی و شواهد کافی است.
ابتدا درباره بازی ترانه علیدوستی؛
بازی ترانه چه در اینجا و چه در شهرزیبا،
چنانکه اشاره کردم گرفتار تیپ شخصیتی (نقش) واقعی وی
به عنوان دختر شمال شهری است که
به علت ناهمسانی و ناسازگاری و تباینی که
با تیپ شخصیتی (نقش) دختر جنوب شهری دارد،
در اطوار وی به شدت خودنمایی می‌کند.
تا اینجا که تکرار وبلاگ بود!

اگر با من موافق باشید که
هنر بازیگری بطور ایده‌آل عبارتست از
«به حالت تعلیق درآوردن خود واقعی
به همراه تمام نقش‌های اصلی و
فرعی معمول و آموخته و روزمره زندگی فرد و
در قالب نقشی دیگر رفتن
به قسمی که تمام اعمال و اطوار وی مطابق با
انتظارات این نقش و مجموعه نقش‌های مربوط و مرتبط باشد»،
آنگاه اگر بتوانم اعمال و اطواری را شاهد آورم که
به نحو مطلوبی برآورنده
انتظارات نقش دختر کم‌بضاعت نظافتچی نباشد،
قاعدتاً نظر شما را تامین کرده‌ام.

بیشترین نمود نقش را باید در
زبان ـ اعم از دایره واژگان مورد استفاده و تعدد و تنوع آن،
لحن یا شیوه بیان لغات و تاکیدهای آوایی،
ساخت دستوری و چگونگی بکارگیری انواع
اسم و ضمیر و فعل و قید و صفت و الخ در
جملات مختلف استفهامی و ...، ـ
در حرکات و سکنات ـ همچون نشستن،
ایستادن، راه رفتن، ... ـ و
در مدیریت اعمال ـ اینکه در چه موقعیتی چه عملی باید انجام داد و
چه اعمالی را نباید و ... ـ جستجو کرد
وگرنه که در حالات فکر و احساس هم موجود است
ولی کمتر قابل اشاره است.

نخستین عنصری که به چشم می‌آید
لحن همراه با کشیدگی در بیان لغات و عبارات است
به قسمی که هم ابتدا و انتهای لغات و
عبارات کمی خورده و به شکلی ناقص ادا می‌شود.
انگار فرد خسته یا نعشه باشد.
این لحن را عمدتاً می‌توان در
جوانان ـ دختر و پسر ـ شمال شهری تهران امروز پیدا کرد و
نه جوان کارگری که کار یدی می‌کند،
و باید شمرده و صریح و روشن بگوید و بشنود و
اگر جز اینگونه باشد ممکن است بگویند
تنبل و مریض و ناتوان است و یا معتاد
و در نتیجه کار گیرش نیاید یا کارش را از دست بدهد.

در عین حال زیاد هم حرف نمی‌زند،
آنهم در محل کار آنهم کار در منزل افراد که باید فقط گوش باشی، و
اگر کور و گنگ باشی چه بهتر!
حال آنکه روحی نه تنها زیاد حرف می‌زند که
حرف‌های زیادی هم می‌زند و
چیزهایی را می‌بیند که نباید ببیند...
درباره لحن یک نکته دیگر هم بگویم که
اختصاص به دختران شمال شهری دارد و آن
اضافه کردن ناز در شیوه بیان است.
این ناز که از طریق کشیده و ادا کردن لغات و
ناقص ادا کردن ابتدا و انتهای کلمات و جملات بدست می‌آید
ـ همین ناز موجب تمسخر پسرهای شمال شهری توسط
پسرهای جنوب شهری می‌شود ـ
باید کمی هم گویش را کودکانه کرد تا
کاملاً دخترانه شود که
تارهای صوتی‌اشان برای آن آماده‌تر از پسرهاست.
بیان روحی با چنین نازی و چنینی لحن کودکانه‌ای توام است؛
که به اقتضای نقش نباید باشد.

از زبان که بگذریم
ـ بحث درباره شیوه جمله سازی و
عبارت پردازی و استدلال آوری و...
بماند برای زمانی که فیلمنامه در دسترس بود ـ
به اطوار نقش می رسیم.
طراحی لباس برای نقش روحی
بسیار مناسب و متناسب است،
اما روحی به گونه ای چادر سرکرده است که
انگار بار اول است چادر سر می کند و
انگار نه انگار که با چادر بزرگ شده است.
چادر را بسیار ناشیانه می گیرد.
گویی نمی داند با این پارچه بزرگ و دست و پاگیر چه کند.
حال آنکه چادر دخترچادری
مثل موم در دستش است و با مهارت اداره اش می کند.

به علاوه چادر روحی جزئی از وجود اوست.
چیزی نیست که وقتی نباشد، خوب نباشد!
نبودش درمانده اش می کند، زمین گیرش می کند.
اینطور نیست که بشود به راحتی با آن کنار بیاید و
وقتی نبود خوب نباشد راهی شود.
حالا گیریم راهی شد،
مدام بی تاب است
تا از نگاه هایی که فکر می کند به او خیره شده اند،
هرچه سریعتر بگریزد و خلاص شود.
مدام می لولد و به خود ورمی رود و
با چادر خیالی
به حسب عادت رو تنگ می کند، و
از کنارها می گذرد
تا دیده نشود، و
می گریزد
از همه که انگار تعقیبش کنند.
حالا این شهر درندشتی است که
دیگران عام در آن درگذرند.
وقتی به دیگر خاص
یعنی از بستگان نزدیک
خاصه شوهر می رسی که وامصیبتاست.
فشار هنجاری خفقان آور است و
البته نقش مقابل هم برنمی تابد.

خوب از چادر که بگذریم،
طرز نشستن و راه رفتن روحی است که
به گونه ای فارع بال و رهاست.
انگار این دختر شرم را نمی شناسد.
این آن وجه احساسی است که
از قضا وجود یا عدمش برای ما
در بررسی این نقش حیاتی است.
در واقع روحی با چادر یا بی چادر فاقد شرم است.
کافی است در نظر آوریم شرم
ویژه جوامع سنتی تر است و
با هرچه امروزی تر شدن و شهری تر شدن،
افراد کمتر احساس شرم می کنند و
از چیزی خجالت می کشند.
بگذریم روحی طوری ترک موتور نشسته که
در آن تنها چیزی که به چشم نمی خورد
شرم و حیا است.

روحی دختری است سنتی ـ مذهبی که
در خانواده ای سنتی و چادری، و
قائل به محرم ـ نامحرم بزرگ شده است.
چگونه ممکن است ترک موتور پسردایی نامحرمش بنشیند و
کمر وی را بگیرد؟
حتی اگر شوهرش باشد
تا مدتها از وی خجالت می کشد!
همین فقدان شرم
نکته ای اساسی است که
بازی علیدوستی را نادرست و ناچسب می کند.
چادر ندارد ولی شرم و خجالتی هم ندارد،
ناچسب نیست؟

در راه رفتن هم ولنگار است.
کافی است حرکات علیدوستی را بدون رخت و لباس روحی و
با رخت و لباس جوانان شمال شهری از نو مرور کنید،
در آن شکل و شمایلی که به تیپ خسته معروف است.
با کدام بیشتر سازگار است؟
اصلاً چادر به خودی خود اجازه چنین ولنگاری را به شما می دهد؟
بله چست و چالاکی نقش نظافتچی
کاملاً پذیرفتنی است که صحبتی درباره آن نیست.

بهر حال، بحث مفصل است و
قالب درخواستی شما [کامنت] بسیار محدود.
بنابر این بحث بازی خانم علیدوستی را فعلاً کنار می گذارم و
به ملاقات مرتضی و سیمین می پردازم.
مفروض ما این است که اولاً کارگردان نمی تواند
بسیاری از کنش ها و واکنش های طبیعی چنین موقعیتی را
به نمایش بگذارد و این ملاحظه کار وی را بسیار سخت کرده است و
در ثانی می دانیم مرتضی از شوق دیدار ـ در واقع آخرین دیدار،
تا اطلاع ثانوی ـ چگونه بی تاب است و
از این فرصت کوتاه
می خواهد حداکثر استفاده را بکند،
به علاوه
سیمین هم به این شرایط واقف است و
دلیلی نداریم که وی بخواهد این رابطه هیجان انگیز را
به یکباره قطع کند.

خوب، در میمیک یکنواخت و
ثابت چهره مرتضی
به جز خستگی و استیصالی که
از ابتدا تا انتها با خود دارد،
چه چیز می بینیم؟
آیا نشانی از شکفتگی و لذت بی پیر این گناه، و
ضربان تند شهوت که می کوبد و شقیقه ات را داغ می کند
و رعشه می آورد،
در چهره وی می توان یافت؟
در چهره خنثی سیمین چطور؟
چرا هر دو بدون احساس،
فقط می خواهند دیالوگ هایشان را بگویند و
خود را از مخمصه نجات بدهند؟
مگر این فرصت به سادگی
و به راحتی به دست آمده؟
و مگر یک ملاقات ساده اداری است؟

دیالوگ احساسی
«چقدر زیر چشمات گود افتاده و سیاه شدة» سیمین
چقدر بی روح ادا می شود و
انگار هیچ انعکاس حسی در مرتضی ندارد
تا او هم نشان دهد سیمین را دوست دارد و
او را می خواهد و او برایش
خوشگلتر و باطراوت تر از همیشه است.
انگار مرتضی فقط می خواهد وعده ملاقات بعدی را
از همکار اداری اش بگیرد تا
همینطور رسمی و خشک
با هم درباره ساخت تیتزر تبلیغاتی تبادل نظر کنند!

[و در پاسخ به ابهام سعید درباره رابطه مرتضی و سیمین]
اولاً تو رو خدا ویندوزت رو درست کن که
پنگلیش خوندن خیلی سخت است!
دوماً من کی گفتم مرتضی هوس‌بازه؟
اصلاً موضوع بحث من این نبوده و نیست.
اما اینکه از بحث من چنین نتیجه ارزشی گرفته‌ای
می‌شود مطمئن شد هنوز چقدر با رواداری جنسی فاصله داریم و ...
سوماً یکی از مشکلات کارگردانی این سکانس را
باید در بلاتکلیفی کارگردان در
تحلیل حس و حال روحی ـ روانی
نقش ـ شخصیت‌های مرتضی و سیمین دانست.

و ناتوانی وی در مدیریت احساسی فضای روایی
یا دراماتیک سکانس.
چهارماً چرا فکر می‌کنی
رابطه مرتضی با سیمین جنسی نیست؟
یعنی شامه تیز زنانه مژده اشتباه کرده است؟
به این جمله توجه کن: «بوشو می‌ده!»
این نشانه بی‌نظیر
یکسره چنان بار اروتیک لازم را
بطور کافی و وافی در خود دارد که
حتی پس از به ظاهر رفع سوتفاهم مژده،
باز هم وی با شک به مرتضی می‌نگردد و
شب او را به خود راه نمی‌دهد.

پنجماً اینکه حالا در این رابطه (منظور رابطه جنسی)
کدام طرف نقش فاعل و کام‌گیر را بازی می‌کند و
کدام نقش مفعول و کام‌ده
(حتی در همین رابطه جنسی متعارف دو ناهم‌جنس)؟ و
یا اینکه نه رابطه‌ای بالغ ـ بالغ شکل می‌گیرد که
طرفین کام‌روا می‌شوند،
بحث‌های دیگری است.

ولی در این حد شاید بشود تحلیل کرد که
احتمالاً مرتضی از رابطه جنسی خود با مژده
ناراضی است،
حال یا به علت اینکه نمی‌تواند مژده را ارضا کند،
یا خودش ارضا نمی‌شود،
یا هر دو!
اما شاید اینکه سیمین هم خواهان پایان رابطه است،
نشانه ای باشد از اینکه مرتضی
از ارضای سیمین هم ناتوان است و
گریه مرتضی از اوج استیصال باشد...
* * *
یادداشت دوم همشهری کاوه بر چهارشنبه‌سوری

2006-02-28T01:00:00.000-08:00

چهارشنبه‌سوری ـ ادامه
علاوه برمطلب پست قبلی و سیزده کامنت مربوط
دوست دارم به چند چیز دیگر اشاره کنم:

يک) بازی یک «دست»
ایده بازی دست برای تیتراژ به خودی خود ایده تازه و جالبی است
اما به چند علت به خوبی کار نشده
که گناه همگی گردن کارگردان است!

اولاً گریم دست درست نیست!
دست زمخت و کارکرده یک دختر کارگر حاشینه‌نشین کجا
و دست سفید و نازک نارنجی ترانه علیدوستی کجا؟

ثانیاً بازی علیدوستی با دستش از نوع بازی یک دختر بورژواست
که نگران زیبایی و حالت دست و ناخن‌هایش است
تا بازی یک دختر نظافتچی که
دست برایش قبل از هر چیز ابزاری برای نان درآوردن است.
به اضافه این نکته که سرخوشی و بازیگوشی فراغ‌بالانه دست علیدوستی
با تشویش روحی که در شیش و بش زندگی زورمره‌اش مانده
و حالا معضل عروسی برایش قوز بالا قوز شده است
نمی‌خواند.

دو) وقتی خطر از بیخ گوشت رد می‌شود
فصل میانی یعنی فراز اصلی و اوج ماجرا
یعنی از تعلیق تیتراژ تا فروکش کردن جوش و خروش مژده
و خروج مرتضی به همراه امیرعلی و روحی از خانه
به نظرم بسیار عالی درآمده
و کاملاً نفس‌گیر و درگیرکننده است.

انگار همه نگرانند
که دست مرد رو شود و آبرویش پیش زن بریزد
که زن با اطمینان یافتن از آنچه بدان مشکوک بود به کلی فرو بریزد
که سیمین جلوی زنان همسایه زایع شود
که امیرعلی بی‌درکجا شود
که پای نیروی انتظامی وسط کشیده شود
که بخواهند کسی را شلاق بزنند
که همه جوری به این آدم‌ها نگاه کنند
ـ جوری که روحی نظافتچی (استثناً به درستی و متناسب با نقشش) نگاه می‌کرد ـ
که انگار یک بیماری واگیر نادر لاعلاج دارند
و برای اولین‌بار است چنین اتفاقی می‌افتد
...
خلاصه کارگردانی بیست!

سه) ام‌الخبائث است این
در صحنه ضعیف و در اجرا ناکام
ملاقات مرتضی با سیمین (زن نابکار)
زن بی‌تاب است که هرچه زودتر برود
و می‌گوید قرار دارد
و مرتضی به شکلی بدبینانه می‌پرسد با کی؟
که سیمین یکه می‌خورد.

چرا مرتضی نگران می‌شود؟ از چه نگران است؟
به چه بدبین است؟ چرا بدبین است؟
چرا زن از پرسش مرتضی جامی‌خورد؟
چرا این پرسش برای وی نامنتظر است؟

به نظرم ریشه در حس مالکیتی دارد که
بطور معمول در رابطه جنسی به رسمیت شناخته شده
و در واقع مسئله اصلی ماجرای «چهارشنبه‌سوری» نیز در همینجا نهفته است.

مژده خود را مالک شریک جنسی خود می‌داند
و در این رابطه شریک نمی‌پذیرد.
مرتضی هم خود را مالک شریک جنسی خود می‌داند.
کافی است صحنه درگیری مرتضی را
با راننده گذری خواهان رابطه جنسی با مژده را مرور کنیم.

این غیرت چنان است که حتی شریک جنسی رابطه نامشروع را دربرمی‌گیرد.
اما چرا زن نابکار جامی‌خورد؟
چون هنوز رابطه جنسی خود را با مرتضی
بی‌قید و شرط و بدون تعهد می‌داند.
به این معنی که اگر سیمین می پذیرد
مرتضی کماکان با دیگری رابطه جنسی داشته باشد
انتظار دارد مرتضی هم چنین حقی را برای وی به رسمیت بشناسد
که نمی‌شناسد.

چهار) خرده‌فروشی یا عمده‌فروشی؟ مسئله این است!
به نظرم نوع تقسیم‌بندی که زن ویژه
ده
از انواع رابطه جنسی می‌کند
می‌تواند درفهم و درک موضوع یاریگر باشد.
کافی است رویه‌ای که تاکنون نامعمول و نامتعارف و ناآشنا شناخته شده
جایگزین رویه معمول و متعارف و آشنا شود
و قاطبه بشوند خرده‌فروش!

آنوقت شاید دیگر با چنین الم شنگه‌هایی هم روبرو نشویم
و همه در کمال راستی و درستی در کنار یکدیگر
به صلح و صفا زندگی کنند
و بی‌هیچ حسرت و آرزویی
از دنیا بروند به در!

2006-02-26T00:05:00.000-08:00

چهارشنبه‌سوری (1384) اصغر فرهادی
خلاصه داستان فیلم
زنی به شوهرش بدگمان شده است.
مظنون اصلی زن آرايشگری است
که به تنهايی در آپارتمان روبروی آنان زندگی می‌کند.
کار بالا می‌گيرد ولی در آخر همه چيز انگار روبه‌راه می‌شود.
* * *

وظیفه منتقد و حکایت آوازه‌گری
داوری سنجیده، اصولی و بی‌رودروایستی را باید وظیفه اصلی منتقد و نقد دانست.
که اگر به این وظیفه عمل نکند، باید با کمال تاسف اذعان داشت که نوشته‌اش
آگاهانه و یا ناآگاهانه در وادی آوازه‌گری ـ له یا علیه ـ موضوع غلطیده است.

و این مشکلی است که اینک سال‌هاست گریبان دوستان مجله فیلم را گرفته
و رها نمی‌سازد.
چه بسیار از خوانندگان که متذکر این آفت خطرناک شده‌اند
و البته تاثیری نداشته است.

بهر تقدیر به حسب عادت
و در عین حال برای مشارکت در افتخار استمرار انتشار یک نشریه وطنی
آنهم در حوزه فیلم و سینما
فیلم‌خر هستم!

دیدم باز دست به یکی کرده‌اند در بالا بردن فیلمی و نادیده گرفتن دیگر(ان)ی
و لازم دیدم باب شکوه را باز کنم که ای دوستان قدری هوشیارتر، سنجیده‌تر.

الغرض
چهارشنبه‌سوری سوژه روز دوستان است؛
با بالاترین امتیاز و چه اختلافی با دیگر فیلم‌ها...
درست که از سینمای ما دیگر کمتر انتظاری می‌رود
و با تعطیلی دولت عشق، دولت هنرها هم سال‌هاست که در محاق به‌سرمی‌برد
ولی اگر چهارشنبه‌سوری بهترین فیلم این جشنواره است
آنهم با چنان فاصله‌ای
پس باید فاتحه سینمای ملی را جداً خواند.
که البته با آشنایی که با نوع نگاه
و شیوه شهرآشوبی
و دلمشغولی این دوستان در آوازه‌گری دارم،
.می‌دانم که نباید اینقدر هم نومید بود

بحران بازیگری
اگر بگویم مشکل اصلی فیلم بازیگری است، اغراق نکرده‌ام.
صرف نظر از بازی متفاوت
و در اکثر مواقع جاندار
و مناسب و متناسب با موقعیتِ هدیه تهرانی،
ـ مثل بازی گیرای تهرانی در صحنه درددل زن با دوستش در حمام ـ
و بازیگر خردسال نقش امیرعلی

متاسفانه بازی‌ها بسیار ضعیف
و عموماً بی‌روح
مثل بازی تکراری، پرسروصدا، و آزاردهنده فرخ‌نژاد
در نقش شوهر خیانتکار
که دوست دارم با بازی فریبرز عرب‌نیا
در نقشی مشابه در فیلم درخشان شوکران مقایسه شود

و بازی اصولاً نامناسب، تصنعی
و به شدت اغراق شده و ناهمگن با بازی دیگر بازیگران ترانه علیدوستی
در نقش نظافتچی کم‌بضاعت حاشینه‌نشین
که جز قرشمال‌بازی و عشوه‌گری دختر نازپرورده شمال شهری
در لحن و بیان و در حرکات و سکنات و ادا و اطوار
به نمایش نمی‌گذارد
...

کارگردانی
نقطه قوت چهارشنبه‌سوری را باید به درستی در کارگردانی آن دانست
که در فضایی محدود
و با میزانسنی دقیق کار را در بخش عمده‌ای از فیلم به خوبی پیش‌می‌برد.

اما در دو فصل افتتاحیه و اختتامیه فیلم
یعنی تا پایان تیتراژ
و پس از خارج شدن مرد، امیرعلی و روحی از خانه
فیلم انگار رهاشده
و دیگر از آن دقت و وسواس فصل اصلی و محوری
خبری نیست.

که حاصل آن در ابتدای اثر ناچسب از کار درآمدن
ـ به قسمی که می توان اين فصل پیش از تیتراژ را
بدون اينکه نقصی در کار ایجاد شود از فیلم درآورد ـ
و در انتهای فیلم کندی و در نتیجه افت ریتم یا ضربآهنگ شده است.

یخ‌ترین و ناچسب‌ترین موقعیت نمایشی فیلم را فرهادی
در صحنه ملاقات مرد با زن نابکار کارگردانی کرده است
یا در واقع کارگردانی نکرده است!
و یا ایضاً صحنه بازگشت دختر نظافتچی به خانه و ملاقات با نامزد
که از این احمقانه‌تر نمی‌توانست از کار درآید
و خوب بخشی از گناه آن را بر گردن نویسنده فیلمنامه باید گذاشت
نه کارگردان!

فیلمنامه
گسیختگی و سه‌پارگی فیلنامه را باید
عامل مهمی در راه پیدا کردن بیشتر مشکلات در فیلم دانست.

فصل افتتاحیه که قرار است اطلاعاتی درباره شخصیت دختر نظافتکار
و چرایی حضورش بدهد
جز از بین بردن لطف فیلم
از طریق دادن امکان کشف به تماشاگر
برای گرفتن اطلاعات از خلال اشاره‌ها و نشانه‌های ظریف در فصل محوری
و به شیوه‌ای غیرمستقیم
کارکرد دیگری ندارد
و در واقع
باعث لو رفتن بخشی از اطلاعات زمینه‌ای
و بنابراین تکراری شدن آنها در فصل محوری فیلم شده است.

همین مشکل در فصل اختتامیه نیز به چشم می‌خورد.
هر چند در اینجا فیلمنامه فقط می‌خواهد تماشاگر را شیرفهم کند
و نگذارد
خدای نکرده با گره ناگشوده‌ای در ذهن از سینما خارج شود
و لذتی ذهنی برای طول راه و روزها و هفته‌های بعد با خود قاچاق کند.

باید مطمئن شویم که درست فهمیده‌ایم
مرد با زن همسایه رابطه غیرافلاطونی دارد؛
و این راه راه نادرست و بی‌سرانجامی است
که فرجامی به جز سرگشتگی و بی‌پناهی ندارد
آری، این است عاقبت افراد خطاکار!

و البته یک پیام اخلاقی کلیشه‌ای دیگر
که مدتها بود نشنیده بودم:
عشق واقعی را باید در حاشیه شهرها
و در میان بی(کم)بضاعت‌های طبقه پرولتر جست
و نه در شهرها و در میان طبقه منحط متوسط
و خرده بورژوای شهری!
* * *
یادداشت کوتاه همشهری کاوه بر فیلم
مهرزاد دانش
آتش در نیستان

2006-02-18T06:26:00.000-08:00

Bananas (1971) Woody Allen

چند روز پيش توفيقی دست داد تا در خدمت دوستی عزيز و اهل فيلم،
«موزهای»
وودی الن را تماشا کرديم و خوب مطابق معمول فيلم های الن خالی از لطف نبود
هر چند فیلم پرش هایی داشت ...
به هر حال می خواهم بگویم بروید
Annie Hall (1977) Woody Allen
وی را ببینید، همین!

2006-01-25T00:08:00.000-08:00

مکس (1382) سامان مقدم

خلاصه داستان فیلم
دعوت نامه مجید کسایی استاد ممتاز موسیقی جلای وطن کرده
بر اثر یک اشتباه کوچولو
به دست مجید کسرایی خواننده و نوازنده خالطوری کاباره های لس‌آنجلس می رسد
تا با بازگشت به آغوش مام ميهن
برای چند روزی هم که شده
هم وطنان را از دریای بی کران دانش و تجربه خویش سیراب سازد.
* * *

کمدی موزیکال
مکس را می توان نشانه ای خوب از پیدایی فضایی تازه و
رویکردی امیدبخش در میان فیلمسازان ایرانی و
نمونه ای نسبتاً موفق از سینمای کمدی و به ویژه از سینمای کمدی ـ موزیکال به حساب آورد
که متاسفانه کمتر با اقبال فیلمسازان ایرانی مواجه بوده است
آنهم در زمانه بازگشت موفقیت آمیز فیلم های موزیکال.

اگر فیلم موزیکال با ملاحظه و مراعات هوشمندانه و دقیق مشخصات ژانر ساخته شود،
به قطع و یقین حاصلی جز موفقیت در پی نخواهد داشت.
کافی است موفقیت فیلم های موزیکال را از آواز در باران تا ويلن زن روی بام و تا شیکاگو مرور کنیم.

آنچه در این سه فیلم پیش و بیش از هر چیز دیگر به چشم می آید
فضای شاد و مفرحی است که با بکارگیری چاشنی طنز
به موسیقی، رقص و البته درامی قوی و پرکشش افزوده شده.

و بدین ترتیب شاید بتوان عدم توفیق بسیاری از دیگر فیلم ها در این ژانر
نظیر مولن روژ را در بی بهره گی از همین چاشنی اعجاب آور دانست.

مکث
مکس فیلم قوی نیست.
چیزی در حد جوک هایی که در بزم ها و یا جمع رفقا گفته می شود و
عمده کارکردشان قدری تشفی خاطر برای حضار است
که دلی پر از روی و ریای حاکم بر هندسه نامتوازن و نامتقارن روابط اجتماعی و
به ويژه روابط قدرت دارند و
نه جربزه اش را دارند که با صراحت و آشکارا به نقد آن بپردازند و
نه توش و توانش را
که نقد کار فکری و به ویژه روشنفکری است و
البته مسئولیت آور و حتماً هزینه بر.

بدین ترتیب مکس در حد لودگی های سطحی و هجو تیپ های آشنای ریاکار باقی می ماند و
راه بجایی نمی برد.
هرچند که نیش هایی نثار جنبش اصلاحات می کند ولی
اقلیت محافظه کار را هم بی هیچی به حال خود نمی گذارد.

مکس به لحاظ ساختاری و فرم هم آشفته به نظر می رسد
که بجز آن بخش هایی که باید پای ممیزی گذاشت
الباقی نشان از بلاتکلیفی فیلمساز دارد.

جلسه رسمی مقامات نظام با بحرطویل و
ریتم ضربی مالوف ایرانی و رقص گردن و ابرو آغاز می شود و
به مرحوم آغاسی و رقص و آوازهای کاباره ای ختم می شود.
اما در سراسر فیلم با انواع پاپ و رپ و نمی دانم جاز و بلوز پیگیری می شود.
رقص پای معاون وزیر و رئیس دفتر وی تداومی ندارد و
این شروع قوی بدون گرفتن نتیجه
در نیمه راه به راحتی رها می شود و به هدر می رود.
در عوض کلیپ شرح حال امیرعلی
از ابتدا تا انتها
بی دلیل پخش می شود.
...
* * *
درباره فیلم در ایران مانیا
یادداشت 10 ژانویه 2006 وحید فرازان
حامد صفایی در تهران اونو
زن نوشت
ایسنا

2005-12-18T00:13:00.000-08:00

یک بوس کوچولو (1383) بهمن فرمان آرا

خلاصه داستان
نویسنده ای پس از سال ها دوری از وطن، زن و فرزندانش به ایران بازمی گردد
و میهمان دوست قدیمی اش می شود که اینک نویسنده معروفی است.
میهمان با همراهی میزبان راهی مزار پسرش می شوند؛ سفری بی بازگشت ...
* * *

مرگ رقت انگیز یک فیلمساز
فرمان آرا بعد از شروع قابل قبول بوی کافور عطر یاس گام به گام به قهقرا می رود
و به جز موتیف تکراری مرگ در هر سه کار پس از انقلابش
آنچه که بیش از هر چیز به چشم می آید
به ویژه در این اثر
گام های لرزان یک فیلمساز ـ و نه یک نویسنده ـ است بسوی مرگ، مرگی معنوی؛
و حتی از آن هم فراتر
بسوی نابودی و پوسیدگی.

به قسمی که این بار عفونت مردار
مرداری که «آقاکمال» نبش قبر می کند
تماشاگر را چنان می آزارد که
بجای احساس لذت ناب هنری یک بوس کوچولو،
با دل آشوبه ای تهوع آور سالن سینما را ترک می کند.

من دشنام می دهم، پس هستم
اینکه هنرمندی بخواهد
بطور غیرمستقیم و در لفافه و ضمنی در اثر(آثار) «هنریش»
دشنام نثار کسی(کسانی) کند
که به هر دلیل چشم دیدنش(دیدنشان) را ندارد

نه چیز تازه ای است و نه چندان غیرطبیعی و
البته از آنجا که هنرمند هم انسانی است مانند همه انسان ها دارای حب و بغض ها و
دوستی ها و دشمنی ها و
مهر و کین ها
طبیعی هم باید باشد که این احساسات و عواطف در کارها و آثار این انسان های به شدت احساسی
دست کم بطور ناخواسته انعکاس بیابد.

پس هرجی نیست که چرا فیلمساز در این فیلم به کسی تاخته است .

مثال های فراوانی می توان آورد که هنرمندی در اثرش به هجو دور و بری ها پرداخته است.

چه خوشمان بیاید چه بدمان
این امری طبیعی است و انسانی و لاجرم پذیرفتنی.

اما اینکه هنرمند اثر هنریش را آنقدر و آنطور وقف دشنام گویی به دیگری کند
که دیگر از اثر جز بیانیه ای سیاسی (؟) در تحقیر و تخریب دیگری باقی نماند
هم هنرمند را از هنرمند بودن ساقط می کند و هم از انسان بودن
که از رسانه جمعی برای تخریب و نابودی انسانی دیگر بهره جسته است.

این انتقام از هر کس و هرچیزی که باشد بسیار حقیرانه و سخیف خواهد بود و
به نظرم سوء استفاده از سینما است که کسی مسائل و مشکلات شخصی خود را بخواهد
از طریق آن تسویه کند.

به واقع مردم چرا باید شاهد و ناظر چنین انتقام گیری های پستی باشند؟
* * *

ممکن است از طریق هنر مردم را به تقدیس امری نامقدس واداشت
چنانکه لنی ریفن‌اشتال با پیروزی اراده اش کرد.

این آنقدر آزاردهنده نیست.
چرا که کماکان از هنریت اثر می توان لذت برد(؟!)

اما وقتی اثر هنری از هنریتش تهی می شود، دیگر چه چیز باقی می ماند؟
جز روایتی آشفته و ازهم گسیخته، بی هیچ انسجامی و
شعارهایی به شدت رو
و نشانه های گل درشت توی ذوق زننده ای که معلوممان شود این دشنام ها حواله کیست.
...
حیف و صد حیف از بازی درخشان کیانیان که صرف چنین نقش پلشتی شد.
* * *
یادداشت 6 ژانویه 2006 نادر خوانساری بر فیلم
یادداشت سناپور بر فیلم
یادداشت غفوری آذر
یک یادداشت دیگر
طنز یک بوس ناکام

2005-12-14T23:27:00.000-08:00

Sin City (2005) Frank Miller, Robert Rodriguez, & Quentin Tarantino

خلاصه داستان
ساختار اپیزودیک فیلم با خودگویه پلیسی آغاز می شود که می خواهد دختربچه ای را از چنگال جوان شروری نجات دهد.
اپیزود دوم با شرح دلدادگی زنی جوان به غولی بی شاخ و دم شروع می شود که دیری نمی پاید؛ زن به قتل می رسد
و مرد درپی انتقام می رود.
قسمت سوم حکایت زنان بدکاره ای است که نادانسته مرتکب قتل پلیسی فاسد می شوند.
و در نهایت آخرین فصل داستان، روایت انتقام جوان شرور است از پلیس پرده آغازین فیلم.
* * *

فضاسازی
آنچه که در بدو امر تماشاگر را میخکوب می کند و به تعقیب ماجرا وامی دارد
فضاسازی فیلم است که در قالب آشنای کميک استریپ صورت می پذیرد.

زوایای انتخابی برای قرار دادن دوربین متناسب با راوی دانای کل همواره به گونه ای است که تماشاگر را بیرون از روایت و در بهترین نقطه چنان می نشاند که چیزی از دید وی پنهان نماند.

در عین حال به اقتضای ژانر که تعلیقی یا دلهره است نورپردازی ها با حداکثر کنتراست با غبله تیرگی (در فضای غالب سیاه و سفید اثر) متناسب است.

زمان وقایع شب است آنهم شب های دی ماه انگار
که باران های سردی دارد و گاهی برف می زند و بادی که استخوان می ترکاند.

مکان ها همگی در میان ساختمان های سر به فلک کشیده با زوایایی تیز و تهدید کننده و سایه هایی بلند
و آپارتمان هایی سخت بی چیز و نا امن

و یا در انباری متروک
و یا در جنگلی ظلمانی که گرگی خونخوار در آن پرسه می زند

و یا در بارانداز اسکله ای خلوت
و در جاده هایی بی انتها با اتومبیل هایی که در تردد نیستند مگر برای نابودی تو
و یا در متلی بین راه که گرمایی در آن نیست و خالی است از هرگونه اثاثی
...

اگر آدم ها و چيزها را نیز به اين مختصات زمانی و مکانی و آب و هوایی بيفزاييم
مردهایی زخم خورده و ناقص و ناسور و ناشاقول (به قول دوستی) و

زنانی که جز اغواگری و سکس نمی دانند و نمی خواهند
و اتومبیل های شیکی که برق می زنند و
آلات قتاله ای که نو نو زیر نور ماه می درخشند
کاردها و
شمشیرها و
تفنگ ها
و خونی که سرخ و تازه فوران می کند
و صدای شکستن جمجمه ها
و دست ها
و پاها
و صدای گلوله ها
و موسیقی که به دلت چنگ می کشد و ضربآهنگ صحنه ها را تشدید می کند

و صدای خش دار و گرفته مردها
و نگاه های یخشان
...
اینهمه در شکل دهی فضا بسیار موثر و به خوبی عمل می کنند.

لذت هجو
چنان فضاسازی ممکن بود مو بر تن هر بیننده ای راست کند و
چنان دل آشوبه ای در تماشاگر برانگيزد که از شدت عق زدن نتواند فیلم را به آخر برساند

و اگر هم جان سختی کرد و رساند تا دم صبحش و بلکه روزها و هفته های بعدش
نتواند سری راحت بر بالین بگذارد و

روز و شب از یادآوری چنان صحنه هایی برخود بلرزد.
حاصل آنهمه اما
نه تنها چنین ناگوار و دل خراش نیست که بسیار دلنشین و مطبوع است!

فکر نکنید من از آن بیماران روانی دهرم که پای در زنجیر
همچون مارکی دوساد
می نویسم
نه
این معجزه فضاسازی کاریکاتوری است که می تواند از چنان فضای سبوعانه ای با صنعت اغراق و غلو
اثری مطبوع و دلپذیر بسازد و

به گمانم میلر و رودریگوئز باید مرهون تارنتینو باشند
که تجربه
بیل را بکش (جلد یک) و
قبل تر از آن داستان عامه پسندش را
در اختیار آنان گذاشت و در خدمت اين فیلم گرفت.

آدم های مثل کیسه بوکس مشت و لگد و تیر و ... را تحمل می کنند و آش و لاش می شوند و باز برمی خیزند و انگار نه انگار.
حتی سر بریده آدم ها لغز می خواند و برای اینکه از شرش خلاص شوند در دهنش را چسب می زنند!

خوب طنز کار و قالب کمیک استریپ آن و کاریکاتوری درآوردن فیلم است که لذت هجو همه چیزهای از پيش آشنا را در ما زنده می کند و چیزی را شکل می دهد که شاید بشود پارودی نامید.

در واقع تمهیدات فضاسازی چنانکه شاره کردم
کار خود را می کند و

تماشاگر را بیرون از اثر نگه می دارد و
از طریق عدم ارتقا تیپ ها به شخصیت،

از تشخص آدم ها و در نتیجه هرگونه امکان هم ذات پنداری تماشاگر با آدم های فیلم جلوگیری می کند و
با این فاصله قرار دادن تماشاگر را صرفاً به ناظر ماجرا تنزل می دهد.

از این رو است که از آنهمه خیل کشته ها و تکه پاره شدن ها
و فوران خونی که بر چهره آدم های می نشیند

خاطری آزرده نمی شود و گرد ملالی حاصل نمی شود
که هیچ
حتی تماشاگر می تواند تخمه هم بشکند و از اینهمه هیجان لذت دروکند!
* * *

از دیگران
یادداشت پرویز جاهد درباره فیلم
آداجیو
آنونس فیلم به علاوه یک نتیجه گیری دینی
یادداشت هوشنگ گلمکانی در فیلم نوشته ها
یادداشت مانا نیستانی در روزنامه ایران
گفتگو با رودریگوئز درباره فیلم در روزنامه شرق

2005-12-12T22:55:00.000-08:00

House of flying daggers (2004) Yimou Zhang

خلاصه داستان:

مبارزی که گمان برده می شد نابینا و دختر رهبر فقید گروه ضدحکومتی «خانه خنجرهای پران» است، دستگیر می شود.
دختر با صحنه سازی دو افسر حکومتی در تبانی برای دستگیری رهبر جدید گروه
فرار داده می شود
اما
در کش و قوس فرار
میان افسر و دختر چیزی شکل می گیرد
چیزی در میانه شک و یقین
و در تضاد با خواست های متناقض درونی و بیرونی
که نه می توان به سادگی آن را واگذاشت و گذشت و نه می توان به سادگی خود را به آن تسلیم کرد
در این تلواسه است که تراژدی شکل می گیرد
چرا که چنین تنگنایی جز به ویرانی نمی انجامد

* * *

خوب فیلم خوش آب و رنگی است. هرچند برغم انتخاب کادرهای چشم نواز، ترکیب بندی رنگ ها و عناصر را نپسندیدم. به نظرم اگر پرکنتراست تر بود ترکیب بندی ها تاثیرگذارتر می شد و با سوز و گداز درونی آدم ها و تضاد موقعیت های گوناگون آنان بهتر تناسب

پیدا می کرد. ترکیب بندی عناصر در کادرها هم به نظرم ـ بخصوص در نماهای بلند آنقدر که در ذهنم مانده ـ خیلی معمولی و بنابر تقارن و تعادل های متداول و قرار دادن سوژه در مرکز کادر است که می توانست هنرمندانه تر با آشنایی زدایی از مخاطب تاثیر

ماندگارتری بر وی بگذارد.
انگار معلوم است که بیش و پیش از هر چیز این فیلمبرداری فیلم است که به چشم می آید.

بازی ها به جز بازی عاشق دلشکسته که رقیب تازه وارد
عشقش را از وی ربوده
کمتر تاثیرگذار است. چرا که بازیگران کمتر از میمیک چهره اشان استفاده می کنند و بیشتر بار بازیگری بر دوش بازی بیرونی آنان

است. چیزی در مایه های بازی در سیرک و یا اگر اشتباه نکنم تئاتر کابوکی(؟) که اکثراً کیفیتی تصنعی می یابد
و از این رو آدم ها کمتر از تیپ های آشنای خود فراتر می روند و شخصیت بدل نمی شوند و در نتیجه همدلی مخاطب را برنمی انگیزند

سناریو تا حدودی چندپاره است میان زد و خوردها و رقص و آوازهای آکروباتيک معمول فیلم های چینی
و
یک موتیف عشقی قوی که در این ژانر کمتر معمول است و البته کش و قوس دلپذیر و گیرایی دارد

اما تحت الشعاع آن چيزهای ديگر قرار می گیرد
چرا که آنها در خدمت این نیست
یا
در نیامده
گویا نویسنده و البته کارگردان چنان مجذوب شده اند
که فراموش شده هسته داستان بناست چه باشد و کدام داستان اصلی است و کدام ماجراها فرعی

بدین ترتیب می توان این گونه به داوری کارگردانی پرداخت
که در درآوردن اکثر صحنه ها و خلق موقعیت های درام خود تاحدود زیاد موفق بوده است
اما
به نظرم در خلق یک کلیت دراماتیک ناکام مانده است.

2005-12-10T07:55:00.000-08:00

اوووووه انگار یکسالی شد چیزی از خود درونکردیم
خوب سینما رفتیم
ولی این سینمای ورشکسته که رغبتی به نوشتن و غلغلکی برای فکر کردن و حس و حالی حتی برای با خود بردن برنمی انگیزد
چه کافه ترانزیت باشد
چه خیلی دور خیلی نزدیک
و يا گيلانه
...
اما دیشب باباتو
ندیدم
فیلمی دیدم که بعداً بلکه فرصتی دست داد و همتی کردیم چیزی درباره اش نوشتیم

City of God (2002) Fernando Meirelles & Katia Lund

توصیه می کنم دستتان رسید ببينيد

2005-01-30T00:18:00.000-08:00

When father was away on business (1985) Emir Kusturica

در دوره خفقان حزب کمونیست در یوگسلاوی پدر خانواده بر اثر یک شوخی از سر بی احتیاطی، گرفتار و تبعید می شود.
* * *
تم اصلی فیلم بسیار شبیه رمان شوخی کوندرا است؛ به همان سادگی آدم ها گرفتار خشونت سبوعانه می شوند. اما فیلم ضربآهنگی ملایم، یکدست، مطبوع و عمیقاً تاثیرگذار دارد. به قسمی که در پایان طعم گس و حتی تلخ آن را دوست داری مزمزه کنی (برعکس شلوغی و هیاهوی زیرزمین).

شخصیت های اصلی و فرعی، همه بسیار پخته و جاندارند و هیچیک فدای روایت نشده اند.
و موقعیت ها در اکثر مواقع در حد شاهکار خلق شده اند.
...

2005-01-17T02:31:00.000-08:00

خوابگاه دختران (1383) محمد حسین لطیفی
رویا دختر دانشجویی است که سر از راز قاتلی مبتلا به اسکیزوفرنی در می آورد. قاتل می خواهد وی را نیز به قتل برساند ...
* * *
ترس جان مایه خوابگاه دختران است؛ آنهم ترس هایی بیرونی و از سر جهل به چیزها که خوب درآمده و به همان نسبت تعلیق ها که مخاطب را نگه می دارد.
هر چند داستان فیلم از هم گسیخته و فاقد منطق درونی قابل قبولی است.
به علاوه،
شیوه روایت هم منسجم و دارای ضربآهنگ مناسب و متناسب نیست.
بازی ها هم تعریفی ندارد.
بهر حال برای یکبار دیدن تماشاگر را تا انتها می کشد،
بگذریم که در انتها دست خالی روانه می کند!
* * *
یادداشت سرکیسیان در روزنامه شرق

2005-01-16T02:12:00.000-08:00

ادامه
مسئله اصلی زیرزمین، ساخت واقعیت است و چگونگی شکل گیری، تصلب و تحول آن؛ منتها از زاویه ای بسیار مدرن که مبتنی است بر یک روایت کلان و اصلی از واقعیت و الباقی روایت ها فرعی و حاشیه ای...
دنیای زیرزمین، دنیایی است ساخته و پرداخته «مارکو»؛ اما دنیای مارکو ساخته و پرداخته کیست؟
...
مارکو دلسپرده ناتاشا ست؛ ناتاشا به فرمان او وارد زیرزمین می شود و نقشی که مارکو برایش مقرر کرده است، بازی می کند
در حالی که می داند چگونه مارکو عده ای را در دنیای وهمی به استثمار کشیده است، ولی به این بازی تن می دهد.
شاید چون منافعش ایجاب می کند،
شاید چون مارکو ـ هنرمند شاعر ـ آنقدر خوب دروغ می گوید که از هر راستی راستتر به نظر می رسد،
...
اما مارکو این همه را برای ناتاشا می کند
...
دنیای اصلی مدنظر امیر کوستوریکا، همان دنیایی است که مارکو بی رحمانه دست اندر کارش است تا منافعش را در هر حال و به هر صورت حداکثر سازد.
هر چند دنیایی است شاد و شنگول
و پر از جک و جانور بازیگوش از سر ناهشیاری
دنیایی از بس غیرانسانی
سبک و مفرح
و
البته در عین حال برای آنانکه همچون کارگردان ما می دانند و می فهمند بسیار تلخ و عفن
...
اما دنیای بی غل و غش اموات تنها دنیایی است که چون به جایی برنمی خورد همه را در کنار یکدیگر شاد و خوش و خرم به شادخواری و ترقص وامی دارد.
...
تراژدی آنجاست که پتار ساکن دنیای وهمی زیرزمین وارد دنیای واقعی روی زمین می شود و ناخواسته و ندانسته سر از معرکه دیگری می شود
یعنی دنیای وهمی که کارگردان دیگری ـ کارگردانی غیرواقعی در مقابل کارگردانی واقعی مارکو و یا کارگردانی واقعی تر کوستاریکا ـ برای بازسازی زندگی واقعی او
بر اساس روایت نه چندان واقعی مارکو درباره او
می سازد
و
در آن فرانتس مادر مرده را
که یکبار او را در مرز دنیای واقعی و غیرواقعی کشته بود
و او خود را به مردن زده بود در حالیکه واقعاً نمرده بود
بکشد
آنهم فرانتسی که در دنیای واقعی توسط مارکو کشته شده است
و اینبار فرانتس غیرواقعی در دنیایی غیرواقعی به دست پتار واقعی و به طور واقعی کشته می شود!
...

2005-01-12T02:20:00.000-08:00

ادامه
زیرزمین تا آنجا که هنوز شخصیت های اصلی ساکن دنیای زیرزمینی ساخته و پرداخته مارکو آواره دنیای روزمینی نشده اند
فیلمی یکپارچه، با ضربآهنگی خوب و در عين حال غافلگیر کننده است
به قسمی که بیننده در سایه روشنای واقعیت، وهم، فراواقعیت، شناور می ماند
مبهوت.
اما در نیمه دوم فیلم، ضرباهنگ از دست می رود، ترفندها لو رفته است و حال و هوای فیلم به سمت کاریکاتوری شدن و انقطاع از روایت های دیگرگونة واقعیت ـ فراواقعیت می رود.
جدای اینکه برخی ایده ها هم (مثل حیات اموات در زیر آب) آشنا و تکراری به نظر می رسد و آن طراوتی که در ايده های نیمه نخست به چشم می آید، رنگ می بازد.
کافی است
فصل مواجهه پتار و پسرش با صحنه های فیلمبرداری بازسازی واقعه تاریخی مبارزه پتار با آلمانی ها را
که اعصاب خردکن می شود از فرط رو بودن و به قول دوستان مجله فیلم گل درشت بودن
با فصل شاهکار و بی نظیر حضور پتار و مارکو در تماشاخانه و چگونگی ربودن ناتاشا مقایسه کنید.

به هر حال زیرزمین کوستاریکا فیلمی است دیدنی که می توان مدتها درباره اش نوشت
از موسیقی شاد و سرخوشانه و در عین حال طنزگونه اش گرفته تا شخصیت پردازی عالی مارکو.

امیدوارم بتوانم از فرصت های پراکنده ای که دست می دهد نهایت استفاده را برای نوشتن مطالبی منسجم (یادش بخیر) ببرم.

2005-01-10T02:38:00.000-08:00

Underground (1995) Emir Kusturica
* * *
خلاصه داستان فیلم
مارکو و پتار دوستان قدیمی و بسیار صمیمی در آغاز جنگ جهانی دوم پیوستن به حزب کمونیست را با «سرقت از اغنیا و بخشیدن به فقرا» جشن گرفته اند. یوگوسلاوی به اشغال آلمان در می آید و پتار و جمعی از دیگر افراد تحت تعقیب در زیرزمین خانه ای که مارکو برای آنان دست و پا کرده است زندگی مخفیانه ای را آغاز می کنند؛ زندگی که بیست سال به درازا می کشد. در این مدت تنها کانال ارتباطی اهالی زیرزمین با دنیای بیرون از طریق مارکو است...
* * *
بعد از غیبتی کبری نوشتن از سر گرفتن دشوار است؛ آنهم برای مخاطبینی که همه از دست شده اند و به وادی اموات فراموش شده اشان سپرده اندت!
...
اما زندگی جاری است
اگر یادم آری
یا نه
من از یادت نمی کاهم
یک دم
هرگز
ای روزگار خوش
که نم نم
به سپیدی و شیارها
می سپاریم
بی رحم
...
بگذریم
فیلم خوب در این مدت کم ندیده ام
که از سینمای ایران
در درخشانی بود به امضای شوالیه
عباس کیارستمی
که
ده
باشد و در باره اش خواهم نوشت
روزی در این دنیا یا در آن دنیا ... یا نه در این دنیا نه در آن دنیا که دنیای دیگر و بهتری که خود خواهم ساخت به ابر و الماس و کمی هم نمک، شاید
خدا را چه دیدید
...
از فیلم های اکران روز هم پنجشنبه پیش که بارون سختی می بارید
و خیابان ها را سر ظهری بند آورده بود
و ما هم ناهار مفصلی در رستوران شاندرمن (بلوار کشاورز) خورده بودیم
و هوس فعل فرهنگی در وجودمان بیداد می کرد
و هزارن و دیگر،
می خواستیم خوابگاه دختران را ببینیم که سیانسش نمی خورد
بله برون برو هم که نبودیم
اینجوری شد که سر از رسم عاشق کشی و شیوه شهر آشوبی در آوردیم
مال(با ملکی ایر لاین اشتباه نشود)ی نبود
ولی خوب، ای، خلقمان را هم تنگ نکرد
برای کار اول
حالا
...
* * *
دو نظر مثبت درباره رسم عاشق کشی

2004-07-18T00:47:00.000-07:00

Dogville (2003) Lars Von Terier
خلاصه داستان
زني (گريس) متواري به شهري كوچك، دور افتاده و بن بست به نام داگ ويل مي رسد. تام كه در اجتماع هفتگي اهالي موعظه مي كند، او را مخفي كرده از او مي خواهد در داگ ويل بماند و در ازاي لطف اهالي براي آنان كار كند. گريس مي پذيرد. روزها سپري مي

شود و گريس به اهالي دل مي بندد اما به مرور و با خبرهاي تازه درباره گريس كه تحت تعقيب پليس قرار دارد، نگاه اهالي به گريس
بدبينانه و در عين حال باج خواهانه مي شود تا بدانجا كه تك تك اهالي خواسته هاي خودخواهانه خود را به وي تحميل مي كنند و او دم برنمي آورد.
تا اينكه ...
جزئيات داستان و ديالوگ ها به فارسي
* * *
يك
فن تريه را با رقصنده در تاريكي شناختم و راستيتش خوشم نيامد. حركت سرسام آور دوربين و گسست فانتزي و واقعيت (آنهم واقعيتي به شدت مخدوش و غيرقابل باور)، فيلم را كه از قضا مي توانست تاثيرگذار باشد، آزاردهنده ساخته بود (تكان هاي سرگيجه آور

دوربين، مشكلي است كه در داگ ويل هم متاسفانه به چشم مي خورد).
داگ ويل اما يك ويژگي دارد كه در مجموع نه تنها تحمل حركت دوربين را ساده مي كند بلكه فيلم را جذاب و تاثيرگذار مي سازد و

آن اينكه داستان آشناي تعقيب و گريز عضو بريده، پليس و گانگسترها از طريق محوريت يافتن مردم (مردمي كه هميشه در اين ژانر حاشيه و بي اهميت فرض مي شدند) به لحاظ مضموني و از طريق تاكيد بر فضاسازي (صحنه سازي، فيلمبرداري، بازي ها، فصل

بندي و مونتاژ) به لحاظ فرمي آشنايي زدايي (دژانره) مي شود.

2004-06-05T12:41:00.000-07:00

مارمولک ـ کمال تبريزی

خلاصه داستان
رضا مارمولک دزد سابقه دار که به حبس ابد محکوم است با لباس آخوندی از زندان می گریزد اما در مسیر فرار ناموفق خود حوادثی را از سرمی گذراند که او را منقلب می سازد.
* * *
يك
مارمولك را بايد در پيوند با حواشي و زمينه اجتماعي و سياسي آن تفسير كرد و فهميد و گر نه جز بازي درخشان پرويز پرستويي فيلمي است متوسط و البته آبرومند و قابل قبول (مطلب ما فرشته نيستيم را ببينيد).

كمال تبريزي با نهايت استفاده از مزيت نزديكي به قدرت پس از فيلم جسورانه ليلي با من است گامي به پيش گذاشته و اين بار در مسير عرفي سازي (و تقدس زدايي از) مقدس ترين سازمان يعني سازمان روحانيت در نهاد ذاتاً مقدس دين برآمده است.

تلاشي كه به معناي توهين و يا تحقير روحانيت (و يا بسيج در ليلي با من است) نيست بلكه زدودن هاله قدسي از پيرامون افرادي است كه در هر حال انسانند نه بيشتر و در نتيجه واجد همان ويژگي هايي هستند كه نوع انسان از آن برخوردار است؛ چه از اين ويژگي ها خوشمان بيايد و آنها را عالي بدانيم و چه از آنها بدمان بيايد و داني شان بشماريم.

هر چند تبريزي شخصيت روحاني خود را كماكان پيچده در ابهامي ماورايي تصوير مي كند ليكن نزد تماشاچي ايراني كه داراي تجربه زيسته اي از روحانيان نشسته بر مصدر قدرت است، اين تصوير معنايي جز باج به ماموران سانسور نمي يابد (اگر چه كه همگي اذعان داشته باشند چنين افرادي بوده اند).

بدين ترتيب عمده نشانه هايي كه در مارمولك برجستگي يافته در گفتمان عرفي سازي قرار مي گيرند كه موجب خشم مقامات روحاني گشته است.

هيزي رضا مارمولك در لباس روحاني در مواجهه با زن جوان، از نظر رابطه دلالت ميان دال و مدلول در بستر فيلم، به رضا مارمولك باز مي گردد.
اما در پيوند با زمينه اجتماعي يا فرامتني به روحاني باز مي گردد كه رضا لباس وي را پوشيده است و در واقع نقش وي را با رندي بازي مي كند.
هيزي روحانيان روايت تازه اي نيست آنچه تازگي دارد نمايش آن بر پرده سينماهاي جمهوري اسلامي است!
در همين سكانس بايد ديد تماشاچي به چه مي خندد؟ آيا هيزي، خنده دار است؟ آن هم هيزي يك دزد كه از او انتظاري جز اين هم نداريم؟
يا هيزي يك مقام روحاني؟ كه به طور رسمي از او جز اين انتظار داريم؟
و يا نمايش هيزي توسط يك دزد (كه به طور رسمي از نقش او هيزي را انتظار داريم) در نقش يك روحاني (كه به طور رسمي از نقش او هيزي را انتظار نداريم ولي به طور غير رسمي از نقش او انتظار داريم)؟
طنز تلخ و گزنده تبريزي درست در همين جا است كه خلق مي شود. يعني در هيزي كه هم از دزد انتظار داريم و هم از روحاني!
شاهد اين معنا را در بازي طنازانه و همراه با لوندي بازيگر نقش زن مي توان يافت. در واقع زن نيز به خوبي موقعيت را درك مي كند: روحاني است كه در عين روحاني بودن (پرهيز از هيزي) هيز است!
بنا بر اين بايد رو را هم تنگ گرفت و هم عشوه گري كرد.
همين تضاد بايگوشانه كه در زندگي روزمره امان جاري است و كمتر بر آن اشراف مي يابيم و بدان مي خنديم، اينچنين پيش چشم آورده مي شود و به تلخي مي خنداندمان.

2004-06-05T12:38:00.000-07:00

ادامه
و
بالاخره جان مايه اين فرايند پيوسته ساخت يابی حافظه چيزی نيست مگر اعتماد كه در روابط اجتماعي شكل مي گيرد. انگار شخصيت داستان بي كس و كار است؛ يله و رها از هر رابطه اي. نه پدر، نه مادر، نه برادر و خواهر و نه هيچ دوست و رفيقي! وحشتناك است و خوب فانتزي.

در واقع هر يك از ما از طريق كلي رابطه با ديگران (به ويژه ديگراني مهم و خاص همچون پدر، مادر، خواهر، برادر، زن، فرزند) در تعامليم؛ ديگراني كه به آنان اعتماد داريم. بدين ترتيب است كه نه تنها مي توانيم از زنده بودن خود اطمينان يابيم و از زندگي امروز خود صحبت كنيم كه مي توانيم درباره گذشته و حتي آينده خود ساعت ها حرف بزنيم.

بنابراين، تراژدي Memento در فقدان حافظه نيست، در فقدان اعتماد است.

2004-05-13T23:54:00.000-07:00

ادامه

حکايت دايی جان ناپلئون ايرج پزشکزاد و ناصر تقوايی است ديگر. در آنجا هم حافظه نابوده دايی جان در فرايند چک و چانه زدن با (و در واقع به ياری) مش قاسم (زنده ياد پرويز فنی زاده)، پيش چشمان حيرت زده، ناباور و حتی شيطنت آميز ديگران آفريده می شود.

دايی جان هم مانند ناپلئون در عين اينکه مختار و مطلق العنان دست اندر کار تحقق آمال و آرزوهای خويش است، اما لحظه ای هم از مداخلات و دسيسه چينی های ديگران در امان نيست. ديگرانی که همچون وی آنان هم مختار و مطلق العنان، دست اندر کار تحقق آمال و آرزوهای خويشند! پس اگر ناپلئون ناپلئون می شود و يا دايی جان ناپلئون می شود و يا ناپلئون دايی جان می شود، همه به درستی از حافظه ای سرچشمه می گيرند که در جريان تعقيب منافع درهم تنيده و دور و نزديک خود و ديگری، پيوسته آفريده و بازآفريده می شود.
* * *
حالا اين حافظه فرد است که اينگونه بازيگوشانه دست رشته اين و آن می شود و بسته به سود کسان، اعوجاج می پذيرد ببين حافظه جمعی يا همان تاريخ چه معجون در هم جوشی است...

2004-05-08T05:07:00.000-07:00

ادامه

کروساوا در راشامون و بيضايی در مرگ يزدگرد به ساخت اجتماعی واقعيت می پردازند.

واقعيتی که از زاويه ديد هر راوی به شيوه ای ساخته می شود. بدين ترتيب، واقعيت بيرونی متصلبِ واحدِ بی کم و کاست، تکثير می شود به تعداد راويان اما واقعيت نزد هر روای دست نخورده باقی می ماند.

نولان در ممنتو به ريشه می زند؛ اين بار واقعيت برای هر راوی است که می شکند و هزار تکه می شود. واقعيت کروساوا و بيضايی به واسطه زاويه ديدهاست که تکثر می يابد، اما نزد هر راوی واقعيت بی کم و کاست است. در حالی که مسئله نولان ريشه ای تر است و به چند و چون ساخت واقعيت نزد هر راوی می پردازد و به نحو بی نظيری آشکار می سازد که چگونه ساخت آن هم اجتماعی است.

واقعيت روزمره هر يک از ما، که می پنداريم به ياری حافظه و بدون دخالت ديگران ساخته و پرداخته می شود و به روشنی اين توهم را آنچنان در تک تک ماها تقويت می کند که آن را از هر واقعيتی واقعی تر می انگاريم، يعنی همين واقعيت پيش پا افتاده «من خودمم»،
در فيلم نولان بی هيچ ترحمی متلاشی و بی شکل می شود؛ واقعيتی نيازمند بازسازی در چک و چانه زنی با ديگران در عرصه زندگی اجتماعی...

* * *
ضمناً
کما هم چرند بود.
نظر وحيد درباره کما